TOP
  • Home
  • Amawulire
  • Engeri obujjanjabi bw'okubudaabuda gye buyambyemu abalina akawuka ka siriimu ne kookolo

Engeri obujjanjabi bw'okubudaabuda gye buyambyemu abalina akawuka ka siriimu ne kookolo

Added 11th April 2018

OBULWADDE bwa siriimu bwe bumu ku bulwadde obukyasumbuwa Bannayuganda era abamu babufuna ne bateefiirayo kumira ddagala mu butuufu bwalyo ate abandi ne bagaanira ddala okulimira ne bafa mu bulumi.

 Joyce alina akawuka ka siriimu ne kookolo ngali n'omusawo Charlotte Komunda owa Palliative Care Association Uganda  Ekif. Palliative Care Association Uganda

Joyce alina akawuka ka siriimu ne kookolo ngali n'omusawo Charlotte Komunda owa Palliative Care Association Uganda Ekif. Palliative Care Association Uganda

Wabula mu mbeera eno waliwo obujjanjabi obutali bumu abalwadde naddala abatuuse mu kiseera ky’okufa naye nga bali mu bulumi bwe bafuna okuva mu malwaliro agatali gamu okwetoloola eggwanga.

Obujjanjabi buno bwe bw’okubudaabudibwa n’okukkakanya opbulumi (palliative care).

Abasawo bafaayo ku balwadde ne babawa obujjanjabi ate ne bafaayo n’okugenda mu balwadde bano ne babawa ebyetaagisa n’okubalambulako mu maka gaabwe.

Ekibiina kya Palliative care Association Uganda nga beegasse wamu ne Hospice Africa be bagaba obujjanjabi obwengeri eno.

Agnes Namuddu omutuuze w’e Kitavujja Mpigi agamba nti;

Nnina muganda wange yafuna akawuka ka siriimu ne kamulumira emyaka kkumi naye kyokka ng'ayisibwa bubi nnyo. Yasooka kulwalalwala nga tulowooza nti musujja era nga tumuwa bujjanjabi bwa musujja n'atereeramu.

Lwali lumu n'azuukuka ku makya ng'alina ekintu ekimukubye mu bulago era nga kimusiiwa! Twatya kubanga twali tetukimanyi era abamu ne baliyita eddogo. Twasalawo okugenda mu ddwaaliro nga wayiseewo ennaku nnya okuva lwe twakiraba.

Mu ddwaaliro abasawo baamuggyako omusaayi ne kizuulwa ng’alina akawuka akaleeta mukenenya. Mu biseera ebyo nga basooka kupima CD4 ne bamugamba tannatuuka kugenda ku ddagala. Waayitawo omwaka gumu n'atandika okugwa ku ndira nga yenna anafuye.

Twaddayo mu ddwaaliro ne bamussa ku ddagala lya ARVs ng'alimira naye ekizibu nga bwabawo yekka nga teyekubiriza kumira ddagala olumu nga aliyosaayosa. Lumu yafuna ebbwa ku mugulu ngate mulwadde nerimuluma okumala akaseera bambi ngali mu bulumi bungi. Mu butuufu nga naffe tulaba aweddeyo ate nga yali ku ddagala.

Wabula lumu waliwo owoluganda lwaffe eyakyala namulaba bambi ngali mu bulumi natugamba nti mu kibuga waliwo amalwaliro agamu agagaba obujjanjabi bw’okubudaabuda era n etumutwala ku Hospice ne bamulaba ne batandika okumuwa obujjanjabi ate abasawo bajjanga n’awaka nga bamulambula okulaba embeera gy'alimu.

Omusawo ng'awa omulwadde eddagala awaka we we yamukyalidde.

Okuva bwe yatandika obujjanjabi bw’okubudaabuda teyasigala kye kimu. Amabwa yabeeranga  nago naye nga tawulira bulumi kubanga baalina eddagala lye baamuwanga erya Morphine erikkakkanya obulumi. Yatuuka okufa nga talina bulumi bwonna bw'alimu.

Obujjanjabi buno bakubudaabuda ate nga bwebakusomesa ku ngeri y’okwefaako n’okuyamba famire yo naawe okufa nga wetegese n’okukusomesa engeri y’okuwandiika ekiramo.

Dr. Emmanuel Luyurika akulira African Palliative Care Association agamba nti obujjanjabi bw’okubudabuuda n’okukkakkanya obulumi eri abalina obulwadde bw’olukonvuba (palliative care) bugendererwamu kutumbula mutindo gw’obulamu bw’omulwadde, ne famire ye abayita mu buzibu bw’obulwadde obwolukonvuba obutawona.

Obujjanjabi buno butwaliramu okuzuula obulwadde mu bwangu era ku ddagala erikuweebwa okusobola okuwangaala nga ARVs ku balina akawuka ka siriimu, Chemotherapy ku balina kookolo olwo n’obujjanjabi buno kwe bugattibwa omuntu n'atuuka okufa nga tafiiridde mu bulumi ate ng'asigadde n’ekitiibwa kye.

Omuntu asobola okubeera ku ARVs naye ng'afuna obuzibu obulala obuva ku bulwadde obwo era aba yeetaaga obujjanjabi buno.

Obujjanjabi buno busiziira; omuntu asobola okububeerako okutuusa lw'afa, ate abamu basobola okububeerako naye bwe batereera ne babuvaako kyokka famire zaabwe basigala bazirondoola.

Okunoonyereza okwakolebwa ekitongole ky’ebyobulamu mu nsi yonna ekya World Health Organization mu 2010, kiraga nti abantu 1 ku 100  ku bungi bw’abantu mu ggwanga beetaaga  obujjanjbabi buno. Abantu 3,490,000 mu Uganda be beetaaga obujjanjabi bw’okubudabuda.

Omusawo okuva mu Pcau ng'akyalidde omulwadde amuwa eddagala lya Morphine erikkakkanya obulumi.

 

Newankubadde nga kaweefube akoleddwa okutuusa obujjanjabi buno mu disitulikiti 112 mu ggwanga abantu 10 ku 100 be basobodde okubufuna obujjanjabi obw'ekika kino.

Rose Kiwanuka akulira Palliative Care Association Uganda (PCAU) agamba nti enzijanjaba eno ekola nnyo ku bantu abalina obulwadde obw’olukonvuba omuli kookolo, akafuba, siriimu, endwadde z’ekibumba, sikoseero, puleesa ey’amaanyi, Alzheimers, sukaali, Parkinson’s, rheumatoid arthritis, omusujja gwa Meningitis, endwadde enzibuzibu ezisumbuwa obwana obuto nga za bwongo (neurological disorder ne neonatal) n’endala nnyingi ate n’abaana abato beetaaga obujjanjabi buno.

Kiwanuka alaze engeri gye batuusaamu obujjanjabi bw'ekikula kino eri abantu mu nkola y'obwa nnakyewa;

  • Abalwadde b’akawuka ka siriimu  abamu batera okubeera ne kookolo. Bano tubafaako ne tubawa eddagala erikkakkanya obulumi nga bwe tubakubiriza okusigala nga bamira eddagala lyabwe.
  • Tubatambulirako okutuusa lwe baba obulungi, tugenda ne mu famire zaabwe kubanga mulimu abamu abasosolwa naye twogera n’aba famire ne tugumya omulwadde mu ngeri yonna esoboka ne bwekiba nti afudde n'afa bulungi nga taliimu kiswalo oba okufiira mu bulumi.
  • Mu bujjanjabi buno tukolaganira wamu ne famire y’omulwadde, omulwadde, n’omujjanjabi okusobola okumuyamba n’okutuukiriza ebigendererwa byaffe eby’okumuwonya embeera embi gy'aba ayitamu.
  • Omulwadde ono bw'ajja ne twogera naye tumanya obuzibu bwonna bw'ayitamu olwo ne tumuwa eddagala erikkakkanya obulumi obw'okungulu n’omubiri olwo ne tugattako n’okumufunira omukulu mu kulyowa emyoyo singa tukizuula nti alina obulumi mu by’omwoyo n'ayogera naye olwo n’akkakkana.
  • Bwe kituuka ku bulwadde bwa siriimu mu nzijanjaba eno omuntu eky'okuba ku ddagala lya ARVs tekimala, aba yeetaaga obujjanjabi bw'okubudaabudibwa. Abalwadde bano beetaaga okuyambibwako kubanga babeera n’obulumi mu birowoozo, obulumi mu mwoyo, obulumi mu mibiri, obulumi obw'okungulu nga ne bw'abeera ku ddagala asigala akyalina obulumi buno.
  • Bwaba alina bwa birowoozo era tulina ba kansala abatendekebwa abasobola okwogera n’abalwadde buno. N’olwekyo buno obujjanjabi buzingiramu ebintu bingi omuntu byasobola okufuna n’afa mu ngeri ennungi ekiseera kye nga kituuse.
  • Mu bujjanjabi buno omulwadde tumutuunuulira nga ye omuntu so si bulwadde bwokka tumufaako yenna ngabwaba ali. Obujjanjabi bw’okubudabuuda tebugyawo bulwadde ate tetwanguyiriza muntu nti afe oba awone mangu naye tukikola mpolampola okutuusa ng’omuntu awonnye oba okutuusa essaawa entuufu mukama gyaba yasalawo.
  • Waliwo n’abamu betukolako nebawona obulumi wadde ng’obulwadde buba tebuvuddewo naye aba musanyufu ate bwetubalambula nabo bamanya nti obulamu bwabwe bukyali bwa mugaso.

Lwaki omuntu yeetaaga obujjanjabi buno?

Okukendeeza ku bulumi n’okutumbula ku mutindo gw’obulamu bw'abo abalina endwadde ezitawonyezebwa.

Obujjanjabi buno bwe buba bukoleddwa bulungi buyamba okutumbula eby’omubiri, eby’omwoyo, ebirowoozo by’omulwadde n’aba famire ye.

Buyamba okutegeka omulwadde n’aba famire ye okwetegekera okufa kw’omwagalwa waabwe n’okukkiriza okufa okubaawo mu mbeera etali yakuswala omuntu n’asigaza ekitiibwa kye ate nga tabonyeebonye nnyo.

Dr. Emmanuel Luyurika akulira ekibiina African Palliative Care.

 

Buyamba abajjanjabi n’aba famire okugumira embeera ebaawo nga balaba omwagalwa waabwe ayita mu bulumi n’okwongera okusawo enkolagana wakati wa famire, omujjanjabi n’omulwadde.

Kiyamba okutumbula obulamu bw’omulwadde, n’okuyamba omulwadde atuuse mu ssaawa y’okufa okusigaza ekitiibwa kye bwebaba ngabajjanjabi n’abasawo babimuwadde bulungi.

Obujjanjabi bw’okubudaabuda n’okukkakkanya obulumi buyamba abalwadde, famire zaabwe n’abatuusa obujjanjabi buno okukola okusalawo okulungi ku bintu eby'amakulu ebikwata ku mulwadde mu kiseera ekigere.

Okusoomozebwa okuliwo mu kutuusa obujjanjabi buno eri abantu.

  • Okulwawo okuzuula obulwadde n’okufuna obujjanjabi.
  • Abakulu ababaga amateeka n’abyebyobulamu aba waggulu tebamanyi bikwata ku bujjanjabi buno.
  • Tewali tteeka ttuufu lyateekebwawo okuwagira empereeza eno mu ggwanga.
  • Ssente ntono tezimala kutuusa mpeereza zino ku buli mulwadde eyandibadde yeetaaga engeri gye buli obw’obwereere.
  • Abantu abasinga tebakimanyi nti obujjanjabi buno weebuli.
  • Obujjanjabi buno tebunnateekebwa bulungi wamu n’obujjanjabi obulala obugabibwa mu malwaliro.
  • Tewali bizimbe n’ebifo bitono awayinza okuteekebwa obujjanjabi buno ne bwetengerera.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Abaana nga bagumbye ku

Bakubye ssengaabwe mu mbuga...

ABAANA batutte ssengabwe mu kakiiko k'eggombolola y'e Kyazanga nga bamulumiriza okubawuddiisa ne yezibika obukadde...

Komakech n'ebizibiti bye ku poliisi y'e Kawanda.

Abadde yakayimbulwa e Luzir...

Komakech ategeezezza nga bwabadde agenda okufa enjala nga yali asiiga njala z’abakazi wabula okuva bwe bayimiriza...

Testing video to see if it ...

aojdjadjdadojajdndn

Omusajja yansuulawo ng'omwa...

Nze Scovia Twetise 28, mbeera Bulamu-Gazaya, Texas. Mu 2005, nalina emyaka 15 omusajja yantuukirira n’ahhamba nti...

Eyagenda okusoma ddiguli e ...

Talina mpapula kw’akolera era agamba tasobola kudda kubanga bw’adda taddayo