TOP
  • Home
  • Amawulire
  • Nayingira obulimi bw'ekikugu nkyuse endowooza ya Bannayuganda

Nayingira obulimi bw'ekikugu nkyuse endowooza ya Bannayuganda

Added 29th April 2019

Nayingira obulimi bw’ekikugu nkyuse endowooza ya Bannayuganda

 Polof. Bazeyo ng’ali mu nte ze ez’ennyama z’alunda.

Polof. Bazeyo ng’ali mu nte ze ez’ennyama z’alunda.

KKAMPUNI ya Vision Group efulumya ne Bukedde ng'eri wamu n'ekitebe kya Budaaki mu Uganda, bbanka ya dfcu, kkampuni y'ennyonyi eya KLM n'ekola emmere y'ensolo eya Koudjis enoonya omulimi n'omulunzi asinga mu Uganda omwaka gwa 2019 wansi w'omulamwa ogugamba nti, Obulimi nga bizinensi.

Okuvuganya oweereza amannya go oba omulimi n'omulunzi gw'omanyi ku kitundu kyo ku 8338, Email, omulimiasinga@newvision.co.ug. Wandiika amannya g'omulimi, ekyalo kw'abeera, disitulikiti n'ennamba y'essimu. Leero HERBERT MUSOKE akuleetedde polof. William Bazeyo ngakulaga engeri y'okulunda ey'omulembe.

BW'OTUUKA mu bitundu by'enkoola omuli disitulikiti y'e nakasongola n'olaba engeri omuddo gye gukaze mu kiseera ky'ekyeya ekivuddeko n'abalunzi abamu okufiirwa ebisolo byabwe olw'obutaba na muddo n'amazzi, toyinza kusuubira kusisinkana mu kitundu kino mulunzi alina nsolo zinyirira wadde okubeera n'ebirime ebitinta!

Wabula bw'otuuka mu kabuga Sasira n'okwata ekigenda ku mwalo awagobera ekidyeri, osisinkana Orhids House farm eya polof. William Bazeyo 62, omusawo w'abantu era abadde musomesa mu Makerere yunivasite nga yawummula emyaka ebiri egiyise.

Wadde nga polof. Bazeyo yawummula yunivasite yamuzaayo ku kontulakiti nga y'avunaanyizibwa ku bya ssente mu Makerere. Yawummula mu 2017 nga ffaamu eno gye yassaawo okutambuza obulamu bwe oluvannyuma lw'okuwummula ng'alinako; ente z'ennyama 1,000, embuzi 1,000, okulimira mu butimba (green house) 7 ne yiika z'emiyembe 125. Polof. Bazeyo agamba nti, ebisolo bye okulabika obulungi, kiva ku kukola obulimi n'obulunzi ng'abwagala era nga bizinensi n'asobola okuddukanya ffaamu ye mu ngeri ey'enjawulo.

Okutandika Polof. Bazeyo anyumya nti, "Nakulira mu maka ga balimi nga kitange Eryazari Kabazeyo yali mulimi wa mmwaanyi ow'erinnya e Bushenyi mu myaka gya 1980 nga yakiikirirako ne Uganda mu lukiiko e Bungereza. Natambulanga mu mawanga ag'enjawulo ng'omusawo ne nkizuula nti abalimi n'abalunzi mu Uganda abasinga tebasobola kubukola nga bizinensi kuba tebalina ssente ate nga mu mawanga g'ebweru abalimi ab'amaanyi abasingayo bakugu era bantu abaddukanya bizinensi ez'enjawulo.

Kino kyandeetera okumanya nti, obulimi n'obulunzi obuyimirizzaawo ebyenfuna by'eggwanga tetulina kubirekera bantu baabulijjo abalina endowooza nti, okulima n'okulunda birina kukolebwa ng'omuntu alemereddwa wabula tubyenyigiremu butereevu ate tubikole mu ngeri y'ekikugu era ne tusalawo ne mukyala wange okubukola nga bizinensi y'okuwummuliramu nga tuvudde ku gya gavumenti.

Nayingira obulimi n'obulunzi nga mmaze kwekakasa ng'eno y'ensonga lwaki nazimba n'ebizimbe ku ffaamu eno okulaba nga nsobola okutendeka abalala basobole okubeera n'obukugu mu bye bakola. Nagula ettaka era ne tusalawo ne mukyala wange okutandika mpolampola wabula we twatandikira wano nga wajjudde nsiko.

Okugula ettaka twewola ssente mu bbanka olwo ne babeera nga basala ku musaala gwaffe. Olw'okuba wano waali wakutte ensiko, twakwatagana n'abantu ne batemawo amanda olwo ne tugabana ssente nazo ze twassa wano okulaba nga tusenda n'okussaawo ffaamu ey'omulembe nga wano tulinawo mayiro y'ettaka nnamba wabula nga mu kiseera kino tukozesaako yiika 400.

OKULUNDA Obulunzi bw'embuzi emu ku bizinensi ezikutte akati mu Uganda kuba zikula mangu ate nga zirina akatale kuno n'amawanga agaliraanye. Ku ffaamu eno, Polof. Bazeyo alinako embuzi 1,000 ebika bya Savana ne Boar z'alunda mu ngeri ey'enjawulo ng'agamba nti alunda z'akuguza baagala kulunda.

"Natandika okulunda embuzi zino emyaka nga kkumi emabega nga nguza abaagala okusala wabula nakizuula nti abantu abaagala embuzi z'olulyo okulunda ku ffaamu zaabwe bangi okusinga abasala ate ng'era n'okuguza abalunzi kimpa essanyu ne nsalawo kutandika kulunda za kuguza balunzi bokka", Polof. Bazeyo bw'agamba.

Mu ngeri y'emu alina ente z'ennyama ekika kya Boran. tulina ze tulunda ezizaala 300 kwe tussa okugulayo okuva ku balunzi ng'okusinga tugula nnume nga buli kiseera tubeerawo n'eziwera 300 ze tugula ne tulunda okumala emyezi esatu olwo ne tuziguza abazaagala okufuna olulyo n'abasazi.

Ente n'embuzi zino azifuuyira buli wiiki okuzitangira okutawaanyizibwa obulwadde, enkwa n'ebiwuka ebirala ng'ekifuuyiro kyazimbibwa mu ngeri y'ekiguku era nga kikozesa pampu efuuyira ente yonna. Endiisa Ensolo zaffe zonna tuziriisa omuddo omukalu ekika kya sayiregi gwe tukola mu kasooli gwe tulina olwo ne tumutema nga yaakatandika okussa empeke ku bikongoliro. Buli yiika ya kasooli evaamu ttani 14-16 eza sayiregi nga mu kiseera kino tulina bbanka za sayiregi musanvu nga buli emu erimu ttaniobukadde busatu nga gwe tuziriisa essaawa eno twamukola mu 2016 anti ssinga omutereka obulungi asobola okumalawo emyaka egiwera.

Kasooli bwe tumutemayo mu nnimiro, tukozesa akuuma amamutemaatema mu butundu obutono yenna n'enkolokolo yonna ne tutabikamu ebisagazi, ccacu ne sukaaliggulu olwo ne tubiyiwa mu kinnya omussiddwa ekiveera ekiddugavu ne tunyiga nga tukozesa tulakita okuggyamu empewo yonna eyandiyingiddemu n'oluvannyuma ne tubikka. Ggwe atalina bisolo birya sayiregi osobola okugikola nga bizinensi kuba kkiro egula 500/- kitegeeza nti, buli yiika evuddemu ttani 14 osobola okugifunamu obukadde musanvu.

Omuddo guno gubeeramu ekiriisa era ente zaffe bwe zigulya, zissaako kkiro y'ennyama buli lunaku nga mu myezi esatu gye tumala nazo, zisobola okuzitowa okutuukira ddala ku kkiro 400. Ente zino wadde nga zibeera nnene okwenkana wano, zibeera zikyali nto era abalunzi abazigula tubagamba nti zibeera tezinnatuuka kuwakisa.

Kasasiro Polof. Bazeyo obusa bwonna bw'aggya mu nte abukozesa okukola bio gas akozesebwa abakozi okufumba ky'agamba nti kimuyamba okukekkereza ssente ze yandibadde assa mu kugula enku oba okutema emiti okufunira abakozi enku z'okufumba.

Mu ngeri y'emu obusa okuli n'obuvudde mu mbuzi n'ebivudde mu kukola bio gas, bikozesebwa ng'ebigimusa by'assa mu misiri gya kasooli, emiyembe n'ebirala okukuuma obugimu mu ttaka okusobola okufunamu ekisinga.

Okulima Polof. Bazeyo agamba nti, alina ebiyumba omulimirwa musanvu mw'alimira ebintu eby'enjawulo okuli ennyaanya, sweet pepper kyokka ng'okusinga ssente aziggya mu kulima mujaaja omulongoseemu n'emiyembe yiika 125 egy'ebika eby'enjawulo. "Omujaaja guno gwattunzi mu mawanga ga Buwalabu ne Budaaki era nga tebalina gubamala anti bagukolamu ebintu eby'enjawulo omuli eddagala, obuwoowo n'ebirala nga mu kiseera kino kkiro tugitunda 1,000/-.

Omujaaja guno tusimba busigo bwe tumereza mu ttule ez'omulembe okwewala obuwuka obuyinza okugukwata nga guva mu ttaka nga wano gumalawo ennaku 21 olwo ne tusimbuliza okugusimba mu nnimiro ennene (mu kiyumba) nga namwookukungula amazzi Amazzi Ekitundu kino kisinga kutawaanyizibwa kyeya ng'okusobola okulundirawo n'osigala mu bizinensi olina okufuba okubeera n'amazzi era ng'ekimu ku bitta ensolo z'abalunzi abamu butabeera na mazzi kuba ensolo bw'erya omuddo omukalu ebeera yeetaaga amazzi mangi okugukuba n'okugukyusa mu lubuto.

Ku ffaamu eno, kuliko ddaamu nnya okuli eriko obugazi bwa yiika emu n'ekitundu, ey'ekitundu kya yiika n'endala entono emu kw'ossa ttanka z'omuttaka bbiri ng'emu ya liita 170,000 n'eya 140,000 mw'akuhhaanyiza amazzi okuva ku mayumba gonna agali ku ffaamu eno kw'ossa ne ttanka egendamu liita z'amazzi 500,000 eri waggulu omuva amazzi agatambulira mu payipu ku ffaamu yonna. "Amazzi kimu ku bintu ebisinga obukulu ku ffaamu yonna omulunzi oba omulimi ky'alina okussaako essira.

Kino era kwe kusoomoozebwa kwe tusinga okubeera nakwo mu kitundu kino kuba enkuba bw'etonnya omuddo gutojjera n'amazzi gabeerawo kyokka ssinga omusana gwaka nga bwe kiri leero, olaba nfuufu yokka yeefuumuuka era ensolo z'abamu zimala ne wiiki nga tezinywedde wadde ettondo ly'amazzi", Polof. Bazeyo bw'agamba.

Annyonnyola nti okusobola okuyita mu mbeera eno, yasalawo okukuhhaanya amazzi gonna agali ku ffaamu okutandikira ku mukoka, agava ku bbaati era ng'alina ne nayikonto mw'asobola okufuna amazzi n'agakuba okugassa mu ttaka ng'akozesa pampu ya soola. "Buli lunaku nneetaaga liita z'amazzi 70,000 - 80,000 nga gano gaakunywesa nte n'okufukirira ebirime by'embeera nabyo mu biyumba (green house) ekitegeeza nti nneetaaga okubeera n'amazzi agamala", Polof. Bazeyo bw'agamba. Ente zitundibwa wakati w'akakadde kamu n'ekitundu n'obusatu eri abaagala okulunda ate abagenda okusala wakati w'obukadde buna n'obutaano era nga zisooka kupimibwa okumanya obuzito bw'ogula ng'akozesa minzaani gye yassa ku mugguukiriro gw'ekifuuyiro.gumalawo ennaku 45.

Wano otandika okukungula, buli wiiki ng'osobola okufunamu akakadde kamu ne kitegeeza nti, omwezi ofunamu obukadde buna wabula ng'ekiyumba ekyo kikwetaagisa obukadde 20 nga kuliko byonna n'ebikozesebwa mu kufukirira nga kyabugazi bwa fuuti 30X20.

Tukyalina okusoomoozebwa kw'okufuna satifukeeti y'okukkirizibwa okutwala omujaaja guno ku katale k'ensi yonna kuba gwa kwegendereza era lw'ogunoga lwe gulina okusibwa era olina okubeera n'ekifo ekinnyogoza (cold room) mw'ogutereka kuba ssinga bagukebera nga guliko akakoola akamenyese ne kakola langi ezirugavu, gwonna nga bw'ogututte baguzza.

Nafuna konteyina erimu firiigi nga bwe ngunoga mwe ngutereka wabula ndaba nga nsobola okufunamu ssinga ntandika okugwongerako omutindo ne nkenenulamu butto kuba wano mbeera nfunamu nga n'ebitemwako nga tubisiba mbeera nsobola okubifunamu ssente.

Olw'okuba akatale tetusobola kukamatiza, tutandise okusomesa abalimi abalala kuba olina okubeera n'omukugu mu by'okulima ku ffaamu ate nga buli omu ayinza obutasobola kubeera naye ate nga ffe tumulina nga wano twagala okufuna abatwegattako tusobole okwongera ku bungi bw'amakungula.

Famire Polof. Bazeyo agamba nti, okuva ku ntandikwa mu kugula ettaka, yali wamu ne mukyala we okutuusa essaawa ya leero nga buli kikolebwa ku ffaamu eno batambulira wamu. Annyonnyola nti, ng'oggyeko mukyala we, mutabani we omukulu naye yeenyigira butereevu mu nzirukanya ya ffaamu eno nnamba za ssimu ezikozesebwa ku ffaamu eyiye y'esooka ng'ebisinga y'abikwataganya.

Agamba nti, kino yakikola bw'ati kuba ayagala okukakasa nti ffaamu ye ebeerawo emyaka gyonna ne bw'abeera taliiwo era ng'eno y'ensonga lwaki yasalawo okufuna abakozi abatendeke nga maneja wa ffaamu alina diguli eyookubiri mu bulimi n'obulunzi.

Abakozi Ku ffaamu eno kuliko abakozi abawera 70 abakola emirimu egy'enjawulo okuva ku kulabirira ebisolo n'ebirime okutuuka ku kupaakinga era nga bonna bakugu nga kuliko ab'e Makerere, Kenya, Bukalasa n'abalala wadde nga waliwo n'abalina obukugu obw'amaanyi. "Wabula mu kiseera ky'akasana abakozi abamu tubaleka ne bagenda kuba n'emirimu tewabeera era nga bakulirwa mutabani wange ng'abeerawo buli ssande n'addukanya buli kyetaagisa", Polof. Bazeyo bw'agamba.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Poliisi ng’etwala Galabuzi (ku mpingu) ne mukyala we (ku ddyo) ku poliisi.

Babakutte kutulugunya mwana

ABATUUZE b’e Mbuya Kinnawattaka- Katoogo bavudde mu mbeera ne batabukira abafumbo abaludde nga batulugunya omwana...

Mugula ng’akutte amagi amafu ge baabakutte nago. Mu butono nabo baakwatiddwa.

Abagula amagi amafu ne bako...

POLIISI y’e Katwe ekutte abasajja bana abagambibwa okugula amagi amafu ne bakolamu keeki ze baguza abantu e Nateete....

Abazannyi ba Police nga bajaganya.

Police efunvubidde ku kikopo

Airtel Kitara 2-3 URA Police 3-1 Onduparaka UPDF 2-0 Mbarara City POLICE FC obusungu bw’okukubwa Vipers ebumalidde...

Derrick Kakooza, eyateeba ggoolo ey'obuwanguzi ku Mauritania.

Hippos erwanira World Cup

Leero mu Africa U-20 Cup of Nations (Quarter) Cameroon -Ghana,1:00 Burkina Faso - Hippos, 4:00 ez'ekiro ...

Dorothy Nambi ng’ayigiriza omwana alina obukosefu okulabirira ennimiro.

Kw'olabira omwana alina obu...

Alwawo okwogera. Tasobola kuyiga bintu bya bulijjo ng’okuseka, okuba n’emikwano. lAtya nnyo naddala abantu abatali...