TOP
  • Home
  • Amawulire
  • Mulema amagulu n’emikono era tasobola kuwandiika naye afunye diguli n’omulimu mu UNDP

Mulema amagulu n’emikono era tasobola kuwandiika naye afunye diguli n’omulimu mu UNDP

By Musasi wa Bukedde

Added 3rd February 2019

Mulema amagulu n’emikono era tasobola kuwandiika naye afunye diguli n’omulimu mu UNDP

Deb3 703x422

Ddiba nga yeebaza nnyina Naluggya ku mukolo. Yabadde ne banne bwe babadde basoma.

BULI muzadde aweerera omwana we ng’alina ekirooto nti luliba olwo, omwana n’amala okusoma n’afuna omulimu ogweyagaza n’aba bulungi. Wabula oluusi ebintu nga bwe tubisuubira si bwe biba. Olumala okusoma ate olwo ng’abaana babakana n’eddimu eddala ery’okunoonya emirimu egyo gye baba basomeredde.

Kino abamu kibatwalira emyaka egiwera okugifuna. Kati nno olaba emirimu gitawula balamu abalina emikono naye ate Ddiba eyalemala amagulu n’emikono! Naye Katonda alina amaanyi.

Ephraim Ddiba, omwana omulema atambulira mu kagaali nga tasobola na kuwandiika, eyeekoonoledde diguli ye mu mbeera z’abantu n’okubakumaakuma (Community Psychology) okuva mu yunivasite e Makerere okutawuka kuno ye takuyiseemu. Olwamaze okusoma n’afunirawo omulimu mu kitongole kya United Nations Development Programme (UNDP).

Ekifuula Ddiba ow’enjawulo kwe kuba ng’obulema bwe tebumusobozesa kuwandiika, atambulira mu kagaali, era yeewaludde okuva mu pulayimale n’amalako yunivasite ate n’afunirawo omulimu.

 ichard usinguzi owa  eyasoya diba ebibuuzo ebyamuweesa omulimu Richard Musinguzi owa UNDP eyasoya Ddiba ebibuuzo ebyamuweesa omulimu.

 

DDIBA LWE BAAMUGEZESA YAFUNIRAWO OMULIMU - OWA UNDP

Ddiba wadde mulema naye musajja mumalirivu. Bwe yatuuka mu mwaka ogwokubiri ku yunivasite n’atandika okunoonya ekifo w’anaakolera okwegezaamu mu by’asomye. Yayambibwa n’afuna ekifo mu kitongole kya UNDP.

Ekiseera kye bwe kyaggwaako n’addayo ku yunivasite okumaliriza emisomo gye. Wabula yasigala agoberera ebigenda mu maaso mu kitongole kino ng’akozesa yintaneeti. Olunaku lumu abeera akebera n’asanga ng’ekitongole kino kiranga emirimu eri abavubuka abaakava ku yunivasite.

Richard Musinguzi, akwanaganya emirimu mu UNDP yategeezezza nti, okusaba emirimu gino omuntu yali alina kweyambisa yintaneeti era Ddiba y’omu ku bantu abaateekamu okusaba kwabwe era n’ayitamu n’atuuka kw’abo abaali bagenda okugezesebwa.

Musinguzi agamba nti, “Bwe twali tusunsula tetwamanya nti Ddiba yaliko obulemu. Olunaku lw’okukola yintaaviyu bwe lwatuuka Ddiba naye n’ajja. Baba bamusindika mu kagaali ne mmulaba ne nneewuunya omuntu afaanana bw’ati ekimuleese. Nasalawo ne ηηamba abaali babuuza ebibuuzo Ddiba okumundekera nze mba mmubuuza.

EBIBUUZO EBIBIRI (2) EBYAWEESA DDIBA OMULIMU

Ddiba namubuuza ekibuuzo ekyasooka nti: Ephraim engeri gy’ofaananamu, ekitongole kino anookiyamba otya, amaanyi go gali ludda wa? Ddiba n’addamu bw’ati: Amaanyi gange gali mu bwongo (ebyo abyogera nga bw’asonga ku mutwe).

Ekibuuzo ekirala kyali nti: Ekiruubirirwa kyo mu nsi kiki, ekikutuusizza n’okujja wano? Ddiba n’addamu: Njagala okukola ekitongole ekyange nga kiyamba abaana n’abantu abalema nga nze nabo basobole okufuuka ab’amaanyi.

Ebibuuzo ebyo bigenda okuggwa nga Ddiba yafunye dda omulimu mu kitongole kya UNDP ng’akola gwa kubudaabuda abavubuka abaliko obulemu, basobole okwekkiririzaamu n’okubafunira emirimu gye basobola okukola.

ENGERI DDIBA GY’AZZE YEERANDIZA MU MASOMERO

Ddiba yatandika okusoma mu ssomero lya Kampala School for the Handicapped era eyo yamalirayo ekibiina ekyomusanvu. Wabula abaasoma naye mu ssomero lino bagamba nti, kye bamujjukirako kwe kuba nga yali ayagala nnyo okusoma era ebiseera ebisinga ng’abimala asoma ebitabo era ng’olusoma lugenda okuggwaako nga Ddiba abamezze. Agnes Bangi, mwannyina wa Ddiba agamba nti Ddiba musajja ayagala okugezaako buli kimu waakiri nga kimulema bulemi.

Ajjukira olunaku lwe yagenda okumulabako ku ssomero n’amusanga ng’agezaako okusamba omupiira wadde nga yali mu kagaali. Agenda okumalako ekibiina ekyomusanvu ng’ayitidde mu ddaala lyakubiri.

Bwe yayingira siniya ku Mityana S.S yasoma n’amalako siniya eyoomukaaga. Wabula ab’e Mityana bamujjukirako kuba nga bw’atandika okukola ekintu akikola n’omutima gwe gwonna. Ronald Kiyingi, eyasomesa Ddiba mu siniya agamba nti olumu yeesimbawo ku bukulembeze bw’abayizi wabula n’awangulwa.

 diba ngagabula nnyina aluggya keeki ku kabaga kokumukulisa emisomo Ddiba ng’agabula nnyina Naluggya keeki ku kabaga k’okumukulisa emisomo.

Ekintu kino kyamuyisa bubi naye nga talina kyakukola. Mu bumalirivu bwe yagamba nti, wadde bampangudde naye nnina okwesimbawo ku bwapulezidenti mu 2036. Era nakati Ddiba ekirooto kino akyakirina. Eno yavaayo nga siniya eyookuna ayitidde mu ddaala lyakusatu ate mu siniya eyoomukaaga n’afuna obubonero 10.

Okusinziira ku mbeera ye n’amagezi ge, bwe yamaliriza siniya eyoomukaaga Gavumenti yatandika okumuweerera e Makerere okutuuka lw’amazeeko diguli ye ey’emyaka esatu   

EBIGEZO ABADDE ABYANUKUZA MUMWA 

Fred Kisirikko Lukabwe nga y’azze ayamba ku Ddiba agamba nti, UNEB yalina enkola ey’okufa ku bantu abaliko obulemu naye ate Ddiba embeera ye baali tebagirabangako nga kyetaagisa okumuyiiyiza engeri gye yalina okukola ebibuuzo nga njawufu ku balema abalala.

Ddiba yakolanga ebigezo bye bimu ebya UNEB n’abaana abalala mu ggwanga. Wabula ye baamwongerangamu eddakiika 30 olw’obulemu bweEngeri gy’atasobola kuwandiika UNEB yamusindikiranga omukugu waayo nga y’amusomera ebibuuzo Ddiba n’amuddamu nga bw’awandiika. Omukugu ono ateekwa okuba nga yasoma Community Based Rehabilitation ng’amanyi bulungi okukwata abantu abaliko obulemu.

Bw’atuuka okugenda e Makerere era Lukabwe yagenda naye n’abannyonnyola embeera ya Ddiba era nabo ne bagitegeera nga mu biseera by’ebigezo bakola nga UNEB bwe yakolanga.

OBUZIBU OBULI MU KUKUZA OMWANA ALIKO OBULEMU

Maama wa ddiba annyonnyola: Maama wa Ddiba, Joyce Naluggya Tomusange yasinzidde ku kabaga ak’okukulisa Ddiba okufuna diguli n’attottola obugubi bw’ayiseemu ng’akuza omwana aliko obulemu. Agamba nti: Okukuza omwana aliko obulemu olina kwewaayo kubanga si kyangu.

Owangaalira mu bulamu obujjudde okusekererwa, okukumalamu amaanyi, okusindiikirizibwa, okukusosola n’ebirala ebiyinza okukuyinga obuzito n’osuulawo omulimu guno. Nazaala Ddiba nga November 2,1988. Wabula bwe nali ndi kumpi kuzaala nafuna omusujja ogw’amaanyi ennyo.

Bwe nazaala waayita ennaku nnya omusujja ogw’amaanyi ne gumukwata era ne gumulemaza, bwe bulemu buno bw’alina. Ng’akyali muto kitaawe yamutwalako mu ddwaaliro erimu nga lyali lya Bazungu, omusawo Omuzungu n’amugamba nti, “This child might not be useful”, ekivvuunulwa nti “Omwana ono ayinza obutaba waamugaso gy’oli.” Waabeerangawo ensiitaano n’addala okumutwala ku ssomero ne mu ddwaaliro nga kitaawe akanya kujuliza bigambo bya Muzungu.

Wabula nasobolanga okumuwangula n’amusasulira bye twabanga twetaaga. Kitaawe bw’afa ab’oludda lwe beegaana abaana bange bonna nga bagamba nti, Tomusange si y’abazaala.

Kino kyannuma era ne nsigala nga mbonaabona n’abaana bano okutuuka lwe bavuddemu. Siryerabira lunaku lwe nafi irwa maama. Nalina okubaako we ndeka Ddiba nsobole okugenda okuziika maama.

Ebiseera ebyo yali waka nga bamugobye fi izi. Olw’okubulwa we mmuleka, nasalawo mmutwale w’asomera asiibewo okutuuka lwe nadda akawungeezi nga nva mu lumbe. Ekyanzigya enviiri ku mutwe ye mukulu w’essomero lino okumungobya olw’okuba yali ammanja ebisale. Abantu bangi baatumalangamu amaanyi nga beebuuza ekitutta, okulafuubana n’omuntu bo gwe baalabanga ng’atali waamugaso.

Ddiba bwe yamala ekibiina ekyomusanvu nafuna essimu okuva mu kitongole kya Vision for Africa nga baagala okumanya ekiddako mu bulamu bwe. Bantegeeza nti, pulayimale yonna babadde bamusasulira ebisale by’essomero naye ate nga nange nali nsasula. Na buli kati simanyanga muntu yali alya ssente za Ddiba.

Mu kuyingira siniya, amasomero gonna gaatugobaganya nga gagamba nti tegasobola kubeera na muntu afaanana bw’ati. Oluvannyuma lw’okulafuubana ennyo baatuwa ekifo mu Mityana S.S. Wabula obuzibu ne bujja nga tewali musomesa waakulabiriranga Ddiba mu mbeera ye. Tuba tuli awo omusomesa omu gwe nzijukirako erya Sserunjogi ne yeewaayo okuyambanga ku Ddiba.

Okusinziira ku mbeera ya Ddiba, omusomesa yatuwa amagezi tumupangisirize omuzigo okumpi n’essomero kubanga yali tasobola kubeera mu kisulo kimu n’abaana abalala. Era yatusaba tumufunire n’omuntu anaamuyambanga okumuwandiikira n’okumulabirira.

Wabula abantu abamu be twafunanga baabasigulanga nga babagamba nti, tubawa obusente butono. Kino kyali kizibu ng’okuddamu okufuna omuntu omulala kirwawo. Ddiba w’atuukidde wano tegubadde mulimu mwangu naye Katonda abadde ku ludda lwaffe. Nneebaza abantu bonna n’ebitongole ebituyambye okumalako, Mukama yekka y’ayinza okubasasula.

 onald iyingi musomesa wa diba owa siniya Ronald Kiyingi, musomesa wa Ddiba owa siniya.

MUKAMA KINO AKIKOZE OKULAGA AMAANYI GE - DDIBA

Ddiba anyumya bw’ati ku bulamu bwe: Katonda wa buyinza kubanga abantu abasinga baali tebasuubira nti nnyinza okutuuka ku kino, era nkakasa nti amanyi bulungi gye ndaga. Maama yantwala ku ssomero ng’ayagala njige okwogera n’okusoma Olungereza, wabula ηηenze okumaliriza nga nnina diguli.

Olungereza ndufuuwa, omulimu ogumbeezaawo ngulina, nkoze emikwano egy’ensonga omuli n’Abazungu ekiragira ddala nti Katonda aswaza ababuusabuusa amaanyi ge. Mpise mu biwonvu n’ebikko nga nnwanyisa embeera eno.

Abaana mu masomero ne bakutunuulira ng’atali waamugaso, abamu ku bantu ne bakugambanga ebintu ebikumalamu amaanyi n’ebikunyiiza naye nga tosobola kubaddamu. N’obeera ng’otambula mu kkubo abantu ne bava ku bye bakola ne basamaalirira nga balinga abalaba eky’obulambuzi.

Wabula okulemerako kunnyambye okuddamu ebibuuzo by’abo abaali babuusabuusa obusobozi bwange nga sibanyeze, wabula balaba bituuseewo. ηηenda kuwandiika ekitabo ekikwata ku lugendo lwange olw’obulamu era ηηenda kukituuma “Baali Baseka”. Osanga abalala bwe banaakisoma bajja kuddamu amaanyi n’abatamanyi Katonda basobole okumumanya.

Nnina ekirooto eky’okufuuka Pulezidenti era ne bwe buliba ddi, nnina okukigezaako. Njagala abantu abaliko obulemu okwekolera ku nsonga zaabwe, kubanga abalamu batukozesa nnyo okutulinnyirako ne batuukiriza ebigendererwa byabwe ffe ne tusigala nga tetuyambiddwa. ‘

OKULABIRIRA DDIBA NANGE KYANNYAMBA OKUSOMA’ Huzairu Bukenya y’omu ku baakola omulimu guno era annyonnyola bw’ati: Nasisinkana Ddiba mu 2009 ng’ali mu siniya yaakusatu e Mityana.

Nze nali namala dda okusoma siniya eyookuna naye nga ssente ezinnyongerayo zikyabuze. Omulimu ogwange kwabanga kusindikanga Ddiba mu kagaali buli ku makya n’akawungeezi. Nalinanga omulimu gw’okumuwandiikira ebisomesebwa kubanga tasobola kuwandiika. N’okubikkula ebitabo kyamukaluubirizanga, nga nnina okumubikkulira omuko gw’ayagala okusomako.

Kino kitegeeza nti, nalinanga okubeera naye kumpi buli kiseera ekyannyamba nange okusomanga ennyo. Bwe yamala siniya eyookuna olwo ffembi ne tuyingira siniya eyookutaano nange ne nziramu okusoma.

Twamaliriza ffembi era ne tuyingira ku matendekero aga waggulu. Ye yali ku yunivasite e Makerere ate nze nga ndi ku YMCA.

Ddiba yasomanga misana nga nze nsoma kawungeezi ekyansobozesanga okusooka okumukolako emisana olwo nange ne ηηenda okusoma ebyange. Namukoleranga n’ebigezo ebimu ebitali byakamalirizo.

Wabula saamukopperanga nga by’aηηamba bye mpandiika ate nga tewali ankase. Kino nakikolanga asobole okumanya amaanyi n’obusobozi bwe obutuufu embeera ereme kumukaluubiriranga we siri naddala mu bigezo eby’akamalirizo.

Ekibi e Makerere saabera naye bbanga ddene ne twawukana nga nnina okukola ssente eziwerako kubanga nali nneewerera.

Kati nange ndi musanyufu nti wadde nayambanga Ddiba naye ate kyannyamba nange okusoma n’okufuna emikwano, kubanga mu kiseera kino okubeera mukwano gwa Ddiba naawe obeera wa maanyi.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Kkooti1 220x290

Poliisi eremeddwa okutwala fayiro...

POLIISI eremeddwa okutwala fayiro eriko omusango gw’okutemula eyali omwogezi wa poliisi, Andrew Felix Kaweesi mu...

Luwum 220x290

Abattakisi beegugunze olw’okuggala...

ABAGOBA ba takisi mu ppaaka enkadde abakozesa omulyango oguli ku Luwum Street bavudde mu mbeera ne bateeka akaziko...

Namanve 220x290

Ab’e Namanve balaajanidde ab’ekitongole...

ABATUUZE b’e Namanve (Kireku leerwe) abali ku ttaka ly’ekitebe ky’eggaali y’omukka, balaajana oluvannyuma lw’ekitongole...

Remassebunnya 220x290

Eyeekiika mu bba wa Rema aggyeeyo...

OMUSAJJA eyavaayo ne yeesimba mu bba wa Rema, abamu kye baataputa ng’ayagala okugootaanya emikolo gy’okwanjula,...

Brian 220x290

Mukula atutte Bryan White mu kkooti...

BRYAN White, ebibye bibi. Kkampuni ya Capt. Mike Mukula emututte mu kkooti lwa kumuguza mmotoka ku doola 120,000...