TOP
  • Home
  • Amawulire
  • Nayiga entabula y’emmere y’enkoko ezza amagoba

Nayiga entabula y’emmere y’enkoko ezza amagoba

By Musasi wa Bukedde

Added 17th June 2019

Nayiga entabula y’emmere y’enkoko ezza amagoba

Lop2 703x422

KKAMPUNI ya Vision Group efulumya ne Bukedde ng’eri wamu n’ekitebe kya Budaaki mu Uganda, bbanka ya dfcu, kkampuni y’ennyonyi eya KLM n’ekola emmere y’ensolo eya Koudjis enoonya omulimi n’omulunzi asinga mu Uganda omwaka gwa 2019 wansi w’omulamwa ogugamba nti, Obulimi nga bizinensi.

Okuvuganya oweereza amannya go oba omulimi n’omulunzi gw’omanyi ku kitundu kyo ku 8338, Email, omulimiasinga@ newvision.co.ug. Wandiika amannya g’omulimi, ekyalo kw’abeera, disitulikiti n’ennamba y’essimu. Leero HERBERT MUSOKE akuleetedde Anthony Mateega Naakirya ng’akulaga engeri y’okulunda ey’omulembe.

KU kyalo Bbulamazzi mu ggombolola y’e Muduuma mu disitulikiti y’e Mpigi mu katundu akayitibwa Mannyogaseka, we wasangibwa St. Joseph Agrobusiness Enterprises eya Anthony Mateega Naakirya. Erinnya ly’ekyalo likubuulirirawo embeera y’ekitundu kino kuba ettaka Mateega ow’emyaka 49 kw’alimira kkalu anti ekitundu kyonna kijjudde mayinja ng’enkuba bw’etonnya ku makya, bugenda okuziba ng’enfuufu y’efuumuuka.

Olw’embeera eno, abatuuze ebyokulima kwa bizinensi baali baabivaako anti ne baliraanwa baabwe ekyalo kyabwe bakiyita Bbulansuku! Wabula Mateega bwe yatandika okulimira ku kitundu kino kati emyaka mukaaga egiyise, olugero lwakyuka nga kati osobola okulaba ssamba z’emmwaanyi, ensuku n’ebirala ebitojjera.

Mateega alina enkoko z’amagi z’alundira mu kkeegi, ente z’amata, embizzi, olusuku, emmwaanyi n’ebibala eby’enjawulo nga byonna agamba nti yabikola wakati mu kwewaayo n’obumalirivu by’alina eri okulima n’okulunda nga bizinensi esobola okumuyimirizaawo n’okutonderawo abalala emirimu.

ENTANDIKWA Mateega omukozi ne kkampuni ya yinsuwa eya Statewide Insurance Company Ltd (SWICO) agamba nti, yatandika okulunda mu 1993 n’ente emu ey’amata mu maka ge e Bunnamwaya wabula oluvannyuma lw’ekiseera ente zaawera ate n’ekirowoozo ky’okukola obulimi n’obulunzi nga bizinensi kyakula n’alaba nga kimwetaagisa okugaziya w’akolera. “Natandika okulambula ebintu nga mu kiseera ekyo nali nzize nterekawo ssente okuva ku musaala, we najjiira ku kitundu kino nga kijjudde mayinja/njazi n’obusaana nga kano kabeera kabonero nti ekintu kikalu.

Wabula nze kyansanyusa kuba kirungi mu ngeri Katonda gye yakikola. Nze nzikiriza nti okwagala kwe kufuga ebisigadde. Katonda talina we yatonda nga wabi. Yatugamba nti ensi ngitonze nga nnungi, mugende mugirye mugikulaakulanye era n’atuwa amagezi agayiiya. Noolwekyo buli kifo kisobola okukozesebwa ssinga obeera omuyiiya”, Mateega bw’atandika okunyumya ku ngeri gye yasanga ettaka lino.

Okufuula ettaka lino ery’omugaso kyetaagisa okwewaayo n’okwagala okw’enjawulo era Mateega bw’akunyumiza olugendo lw’ayitamu okulifuula ery’omugaso okakasa nti musajja mumalirivu ddala ku ky’ayagala mu myaka omukaaga gy’amaze ng’akolerako. Bw’otuuka ku lusuku lwe tolema kwebuuza oba ettaka ly’ebimu n’abatuuze abalala kwe babeera.

Agamba nti, omuntu anaafuna mu bulimi alina okuba ng’alunda kuba ssinga yali waakugula busa bw’ayiwa ku ttaka lino, yandibadde yava dda mu bulimi kuba bungi. Enkoko Mateega agamba nti, yalundako ku nkoko z’ennyama kyokka okusoomooza kwe yazifunamu kwa katale. “Okulunda ekintu nga ssinga kiyisa mu lunaku lw’olina okukitundira kitandika kulya magoba, kyankaluubiriza.

Wadde ng’enkoko z’amagi zirina okusoomooza kwazo ng’okutwala ebbanga eddene okukwata ku ssente, naye zikola okusinga ez’ennyama”, bw’agamba. Akuwa amagezi nti nga tonnaba kutandika kulunda, kikwetaagisa okukola okunoonyereza ku katale oleme kunoonya katale ng’otandise okukungula n’okuggyawo kayungirizi kuba be basinga okutta akatale ne bafootola omulunzi.

Alina enkoko 4,000 z’alundira mu kkeegi ng’asooka kuzikuliza waka okutuusa emyezi esatu wadde ng’asobola okulunda enkoko 8,000 era ng’ekirooto kye kya nkoko 20,000. Muno alondamu ttule 108- 120 olunaku ng’okutwaliza awamu atunda ttule ku 9,000/-. “Nkozesa kirungo kya Koudjis/ Kafiika ne nneetabulira emmere nga ngula ccacu ne kasooli ne ngoberera entabula empeebwa era kinnyamba ne ziva mu 60 - 70 ku 100 ne zituukira ddala ku 90 ku 100 enkoko kwe zibiikira”, Mateega bw’agamba.

Alina enkoko ennansi mu kkeegi z’agamba nti zimukolera kuba okuva lwe yazissa mu kkeegi ne ntandika okuzirabirira ng’enzungu, zaatandika okuwerera ddala. “Enkoko ennansi ebiika amagi 8-15 olunaku kyokka bwe yatandika okuzirabirira mu kkeegi nga nziwa byonna byempa enzungu, zaayongera ku magi nga kati zibiika okutuuka ku magi 20 omwezi nga kati zigenda mu myaka ebiri zibiika”, Mateega bw’agamba.

Ayongerako nti, enkoko zino nazo zikolera ddala bulungi era aziriisa omuddo gw’asoose okwekenneenya nti tekuli bulwadde okusobola okufuna amagi g’enjuba eya kyenvu eyettanirwa ku katale nga ttule egula okutuukira ddala ku 15,000O

KULUNDA ENTE

“Bwe namala okufuna ettaka lino eriwezaako yiika 40, naleeta ente zange era ze zakyusa ettaka lino okulituusa we liri leero. Wabula bw’obeera ekika ky’omuntu ayagala ebyamangu, wano totawaana kukolerawo”, Mateega bw’annyonnyola. Mu kiseera kino Mateega alina ente 24 ezikamibwa ng’esinga okumuwa olunaku evaamu liita 18.

Mu nte 24, akamako ente munaana nga zimuwa liita ezisoba mu 100 nga gano agatunda mu masomero n’abantu ssekinnoomu abaliko kye bagakolamu nga yogati nga buli liita agitunda 1,800/-. “Omutindo gw’ente zange guzze gweyongera ng’eyasooka yali empa liita ttaano wabula leero ente zange ziyingidde liita 18 olunaku era nga nkozesa mazzi okuziwakisa kye nkakasa nti kinnyambye okutumbula omutindo gwazo naddala obungi bw’amata”, Mateega bw’agamba. Agamba nti, abadde mu kika kya Fresian wabula kati agenda mu Guernsey kuba erya kitono ate ng’amata kumpi zivaamu ge gamu era amazzi gaakozesa okuwakisa ente ze asooka kugasomako ku yintaneeti n’ageekakasa.

Aziriisa bulungi ng’akozesa omuddo omukalu (sayiregi) n’ebikanja, okumeza ensigo kasooli, omuwemba n’ebirala okukakasa nti ente zisobola okumuwa ekisingawo era ng’amazzi gabeerawo ekiseera kyonna kw’ossa omunnyo gw’okukomba kuba gwa mugaso. Enkwa kye kimu ku bisoomooza Mateega ng’agamba nti, olw’okuba abalunzi mu kitundu kino bangi, abamu tebafuuyira wadde nga ye afuuyira. “Nfuuyira ente zange emirundi ebiri mu wiiki ate ku nkuba esatu, ebitambuza enkwa ng’ente n’embwa eziva ebweru tebikkirizibwa era mbeerawo n’eddagala ly’okwekuumisa ekiseera kyonna ng’eddagala ndigula ku bantu be nneekakasa”, Mateega bw’agamba     

BULI KY E NKOLA KU FFAAMU NKISSAAK O OBUKUUMI OKW EWALA ENDWADD E     Mateega mulunzi wa mbizzi nga zino agamba nti, yaziyingira kuba zikula mangu ssinga ozirabirira bulungi ate ng’akatale weekali kuba eziriwo mu Uganda tezimala balya. “Mu buli bizinensi olina kusalawo akatale ko kye kagenda okuba.

Mu mbizzi, nasalawo okutunda byana bito nga zitandikira ku 120,000/- n’okudda waggulu okusinziira ku bukulu bwazo. Wano nasalawo okunoonya ebika abalunzi bye basinga okwettanira omuli; Cambragh n’ekika kya Duroc ng’eno ebeera n’akagodo katono ate nga terina masavu, kaba ka kitaka”, Mateega bw’agamba.

Ayongerako nti, abamu ku basinga okungulako, babeera baagala lulyo era nange nagenda ku ffaamu y’omubaka Robert Kyagulanyi ne ngulayo ennume ekika kya Cambragh gye nkozesa ku ffaamu yange era enkoledde bulungi kuba mpanvu ate nga nnene era n’abaana baayo bayaayaanirwa. Mateega akozesa ekirungo kya kkampuni ya Koudjis (Kafiika) kyatabula ne ccacu ne kasooli akubiddwaamu obuwulunguse obutono era bwe ngiriisa embizzi zange ento zivaamu mangu.

Amazzi gatambulira mu payipu era ziganyweera ku nywanto okukakasa nti ekiseera kyonna gabeerawo n’okukuuma obuyonjo. Okuteekateeka ettaka okusimba olusuku Agamba nti, kimutwalira omwaka mulamba okukozesa ekitundu ky’asazeewo okukolerako. “Ekitundu kye hhenda okusimbamu, nsooka ne ngiwamu obusa okumala emyezi mukaaga nga sinnaba kukikabala okukola ettaka n’oluvannyuma ne nkabala. Ssinga mbeera hhenda kusimba bitooke, olwo ne nsima ebinnya nga bigazi bulungi nga ffuuti 3x3 ate wansi bbiri mayinja meerere era tusimisa nsuuluulu. Tutandika okuyiwamu obusa okumala emyezi emirala esatu nga tetunnasimba nsukusa”, Mateega bw’annyonnyola.

Alina yiika z’olusuku nnya eziri mu bukulu obw’enjawulo nga mu nsuku enkulu atemamu wakati w’enkota 120-140 omwezi, g’atunda ku 15,000/- okutuuka ku 20,000/-. “Olumu olw’okuba nti amaka gange gali mu kibuga nga mmanya bbeeyi y’akatale bw’ebeera, agamu ngatunda 25,000/- ku 30,000/- kuba amatooke gange gabeera mapya ate nga malamba okwawukana ku gasuubulwa agagenda gawagulwa”, Mateega bw’annyonnyola.

Alina ennima ey’enjawulo ku bitooke bye buli wakati w’ebikolo bina, asimawo ekinnya we bayiwa obusa ne nnakavundira omulala okuliisa ebitooke era ekiseera ky’omusana tebikosebwa. “Wadde ng’ekyalo kiyitibwa Bbulamazzi, era nga ddala amazzi kusoomooza kwamaanyi, nasobola okusima amazzi wansi mu njazi, ge nkozesa okufukirira ebirime byange mu musana.” Obukuumi Ffaamu ya Mateega yonna yagyetoolooza sehhenge okutangira ensolo endala okuyingiramu ekiyinza okuleetamu obulwadde gamba ng’enkwa.

Mu ngeri y’emu, buli kirundibwa yakisibako ekikomera era kiriko ggeeti ng’omuntu yenna atasoose kufuna lukusa takkirizibwa kuyingiramu ate n’akkiriziddwa asooka kufuuyirwa ddagala naddala ku ng’atto okutta obuwuka bwonna bw’obeera ozze nabwo. Abakozi Ku ffaamu eno kuliko abakozi munaana nga bakulirwa maneja era ng’asembayo asasulwa 150,000/- ate maneja atuuka mu 500,000/- kuno kw’agatta emmere, ennyumba, okubajjanjaba nga balwadde ate nga bafuna n’ennaku 14 ez’okuwummula buli mwaka ate nga basasulwa.

Famire “Ng’oggyeeko ssente ze nzigya mu ffaamu ne nzizzaamu, ssente endala tuziggya mu SACCO ya famire era buli omu ky’akola banne bakyenyigiramu butereevu okulaba ng’ayambibwa”, Mateega bw’agamba. Annyonnyola nti, abaana be abaagazisizza okulima n’okulunda era buli kimu bakikola ku ffaamu bwe babeera mu luwummula era abataddemu omutima nti buli kimu ssente.

Bano bamanyi okukama, okufuuyira, okunoga emmwaanyi, obutunda n’ebirala. Ate mukyala we Jennifer Mateega wadde musawo, obulunzi naye abwenyigiramu wabula ng’asinga kubeera mu kukuza nkoko (brooding) kuba basooka kuzirundira waka e Bunnamwaya okutuusa ku myezi esatu kwe zitwalirwa mu kkeegi era wano omukyala abeera musaale kuba n’ekiro y’asinga okuzibeeramu.

Okukuuma ebitabo Margaret Asio, nga ye Maneja wa ffaamu eno agamba nti obuvunaanyizibwa bwe ku ffaamu eno kwe kukakasa nti buli kimu kitambula bulungi naddala ennyingiza n’ensaasaanya. “Nze nkulira abakozi bonna abali ku ffaamu eno na buli kikolebwa kivunaanyizibwa ku nze.

Buli kawungeezi abakulira pulojekiti ez’enjawulo, balina okumpa lipooti ku buli kikoleddwa mwe nzigya gye nkwasa mukama waffe buli mwezi”, Asio bw’agamba. Mateega agamba nti, okukuuma ebitabo kikulu kuba tekiyamba kumanya magoba gokka wabula n’okumanya oba okola loosi. “Buli kamu olina okukawandiika okutandikira ku katono akasembayo olwo lw’ogenda okumanya ky’oliko”, bw’agamba. Enkwata ya ssente “Ffaamu naziggulirawo akawunti okussibwa ssente zaayo oluvannyuma lw’okugiwandiisa mu 2014.

Buli ssente eziyingizibwa zissibwa ku akawunti era tewali ssente ze tusaasaanya ku ffaamu eno nga tezivudde ku akawunti”, Mateega bw’agamba. Agamba nti, ebitabo tebiri ku ssente zokka kuba mu bizinensi omutindo kikulu.

Ssinga ojjanjaba ente olina okuwandiika kuba amata tolina kugawa bantu okutuusa ennaku ezikuweereddwa okukakasa nti omutindo ogukuuma ate nga n’enkoko ssinga zigemebwa era amagi tolina kugatunda. Okuyamba ekitundu Okusookera ddala abantu b’oku kitundu bakyusizza endowooza zaabwe ku ttaka lyabwe lye baali balowooza nti tekuli kisobola kudda era kati batandise okusimba ensuku gamba nga pulojekiti y’ekkanisa y’ekitundu ey’abavubuka era ensukusa baagifuna ku Mateega.

Abayizi bangi okuva mu matendekero ga waggulu bagenda ku ffaamu ya Mateega okwongera okubangulwa nga bwe bakwatako era omu ku bo yasigalirako ddala n’afuuka omu ku bakozi abakugu mu kitongole ky’enva naddala ennyaanya. Okusoomoozebwa Nga bwe guli ku balunzi abalala, bbeeyi y’emmere ekyali kusoomooza kwa maanyi anti kasooli amanyi okupaala ne kikalubya embeera.

Ssente ezikozesebwa nazo kusoomooza kuba bbanka essaako amagoba mangi nga gali ku bitundu 21 ku 100 ate nga n’ebiseera bye bawa omulunzi okutandika okusasula limpi kuba enkoko etwala emyezi etaano okutandika okubiika kyokka bo baagala otandikirewo okubasasula omwezi oguddako.

Ebiseera Eby’omu maaso Ekirooto kya Mateega, kwe kufuula ffaamu ye ekifo abantu we basobola okujja ne bayiga era ekifo gy’ojuliza ku nsonga z’obulimi n’obulunzi omuntu gy’abeera ayagala okumanyaako.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Mathiaskatamba 220x290

Katamba alondeddwa ku bwassentebe...

Katamba alondeddwa ku bwassentebe bwa Uganda Bankers Association

Multi10 220x290

Aba Multiplex bazzeemu okukola...

Aba Multiplex bazzeemu okukola lisiiti ne zinyooka

Ken1 220x290

Sipiika alagidde ministry ya Foreign...

Sipiika alagidde ministry ya Foreign affairs okuyamba Kenzo akomewo eka

Jud1 220x290

Jude Color Solution ekakasiddwa...

Jude Color Solution ekakasiddwa okufulumya masks

Images 220x290

Biibino ebibuuzo ebikyebuuzibwa...

Abantu abakwatibwa bajjanjabibwa kumala bbanga ki okuwona? Kisinziira engeri obulwadde buno gye bubeera bukukosezzaamu....