TOP
  • Home
  • Amawulire
  • OKUJJUKIRA SSEKABAKA MUTESA II; Essimu gye yankubira lwe yakisa omukono nkyagijjukira

OKUJJUKIRA SSEKABAKA MUTESA II; Essimu gye yankubira lwe yakisa omukono nkyagijjukira

By Vivien Nakitende

Added 21st November 2019

Essimu gye yankubira lwe yakisa omukono nkyagijjukira

Muteesa1 703x422

Ssekabaka Mutesa ne muka Scofield mukwano gwe eyalabiriranga Omumbejja Kagere.

Bya NAALINNYA SARAH KAGERE
MUKADDE wange, Ssekabaka Edward Mutesa II tayinza kunva mu birowoozo, yanjagala nnyo nange ne mmwaagala.
 
Wadde kati emyaka 50 bukya akisa mukono, naye buli lwe nzijukira okwagala kwe yatulaga ndaba nga eyambuzeeko eggulo.

 

Yatuzaala abaana 17 okuli; Ssaabasajja Ronald Muwenda Mutebi, omumbejja Dorothy Nassolo, Nnaalinnya Agnes Nabaloga kati Lubuga, omulangira Robert Kimera Masamba ye Kiweewa wa Mutesa abeera Canada, Omulangira Michael George Ndawula ow’e Gomba, Omulangira Daudi Golooba, Nnaalinnya Dina Kigga, omulangira Henry Kalemeera Katabaazi ali mu Amerika, omugenzi Richard Walugembe, omugenzi Fredrick Ssuuna yaliko mu magye ga Amin gye yafiira, omugenzi Patrick Nakibinge, omugenzi Nnaalinnya Alice Zalwango, omumbejja Christine Gertrude Nabanakulya
abeera Bungereza, omulangira Herbert Kateregga abeera Bungereza, omumbejja Diana Teyeggala, omulangira David Wassajja nange kamwakoogera Sarah Kagere.
 

 

TEYATUKUZA KYEJO
Nze mwana owookubiri owa Ssekabaka Edward Mutesa II. Kitaffe ffenna abaana be teyatutitiibya, yatukuza nga tuli bakozi, teyatukola kyejo wadde okutulowoozesa nti tuli ba njawulo olw’okuba tuli baana ba Kabaka ate era Pulezidenti wa Uganda.
 
Yayagala tubeere nga abaana abalala, yatusomeseza mu masomero amalungi okuli; Gayaza, Ndejje, Budo era ku masomero twagendanga nga abaana abalala. Yali nga
alengedde embeera y’omu maaso nti si nnungi.
 
Nga mmaze pulayimale mu 1963, nze ne mukulu wange omumbejja Nassolo kitaffe yatuweereza e Bungereza okusoma siniya, eyo buli omu yamuteeka mu kisulo mu
ssomero lya njawulo, nga mu luwummula tuwummulira mu bakuza baffe be yatukwasa Abangereza abaali mikwano gye, era nabo baali ba njawulo.
 
Yayagala buli omu yeerwaneko lulwe teri bya kuwembejja, nze nabeeranga ne famire ya Scofield mu Ireland. Okumanya yayagala tukule nga tumanyi embeera y’ensi,
ffenna abaana be tetwakulira wamu, yatugaba mu bakungu be ab’enjawulo okukulirayo; nze nakulira mu maka ga Oweek. Blasio Kavuma eyaliko Ssebwana
owessaza Busiro ate yaliko n’omuwanika wa Buganda.
 
Eno bantwalayo nnina emyaka esatu egy’obukulu, natandika okusoma nga ndi eyo okutuuka bwe namalako pulayimale ne ngenda e Bungereza mu 1963.
 
 mulangira utesa atudde mu kkooti enzirugavu ngali ne famire yobukojjaabwe bente atudde ku ntebe wansi ye ev onasam yabagenzi ayizzi jajjaawe ate amuli ku ddyo atudde mu kiteteeyi kyebimuli ye amasole rene ruscilla amaganda nnyina Omulangira Mutesa (atudde mu kkooti) enzirugavu ng'ali ne famire y'obukojjaabwe Abente, atudde ku ntebe wansi ye Rev Yonasam Byabagenzi Kayizzi Jjajjaawe ate amuli ku ddyo atudde mu kiteteeyi ky'ebimuli ye Namasole Irene Druscilla Namaganda nnyina.

 

 

Kitaffe yayagala nnyo abaana

Mu luwummula nga tuvudde mu bisulo, ffenna abaana be twavanga mu bakungu gye twalinga tubeera, ne tuleetebwa mu Lubiri okubeerako awamu n’okumanyagana naye
nga tubeeramu n’abaana abalala bangi, kuba kitaffe yayagala nnyo abaana omwalinga n’aba mikwano gye okuva mu mawanga amalala omuli; Toro, Ankole ne Rwanda, mwalingamu n’abaana ba bagandabe ne bannyina.
 

Twamuwerekerangako okuyigga

Ebimu ku bintu kitaffe bye yayagala ennyo kwe kuyigga era naffe nga tatuleka mabega ng’agenda okuyigga.
 
Buli we yasulanga baakubangawo olubiri, naye ffe mu nsiko tetwatuukanga, twasigalanga mu Lubiri olwabanga lukubiddwaayo ne tulambula ebitundu.

KITANGE NGA OMUNTU

Yali musajja mwetoowaze era yakituyigiriza, yadde yalina ekitiibwa kingi mu bantu nga bamwagala, yali Kabaka ate nga Pulezidenti, naye nga teyeegulumiza.
 
Yali ‘Muzungu’ nnyo olw’engeri gye yakuzibwamu, naye ate n’asigala nga “Muganda”
nnyo mu nnono n’empisa ze.
 
Yali musajja musanyufu nnyo, wa kisa, mugabi, musaazi ate omwambazi kayingo, ng’alina omutima mugumu bw’agaana ekintu aba akigaanyi, yali amanyi okukola emikwano n’okugikuuma.
 
Teyali mwegombi oba muluvu, era ekyo twakimuyigirako nga abaana. Yalinga mumativu n’ekiriwo, ekyokulabirako; yatuuka mu buwanganguse mu 1966 nga talinaayo bya bugagga bikusike, naye yagumira embeera.
 
 
 naalinya arah agere anyumya Nnaalinya Sarah Kagere anyumya.

 AWAANGANGUSIBWA

Okuwangusibwa kwa Ssekabaka Mutesa okwasooka mu 1953 saakumanya, nali muto ebisinga baabinnyumiza nkuze.
 
Okuwaangangusibwa kwe okwokubiri mu 1966, nali Bungereza ne mukulu wange omumbejja Nassolo eno gye yatusanga nga tumalako siniya eyookuna. Wadde twali tetubeera naye, twagendanga ewuwe okumukyalirako ne tunyumya.
 
N’Abaganda bangi baamukyaliranga okumubeesabeesa n’okumubudaabuda.

AKISA OMUKONO

E Bungereza kitaffe yamalayo emyaka esatu, n’akisa omukono nga 21/11/2019.
Ebiseera ebyo nali mmaze siniya eyoomukaaga, nga nninze bibuuzo byange kwegatta ku yunivasite.
 
Nali nvudde ew’omukuza wange Muky. Scofield, nga ntandise okwepangisiza wamu ne mikwano gyange nga bwe tulinda okuyingira yunivasite nga tulaba tukuze, nga
nfunye akalimu nkola.
 
Abaganda abaali e Bungereza, baakoleranga Ssekabaka Mutesa akabaga k’amazaalibwa ge buli mwaka agaabangawo buli 19 November.
 
Naye ku luno mu 1969 lw’akisa omukono, amazaalibwa ge gaatuuka
mu masekkati ga wiiki ku Lwokusatu ng’abantu abasinga bakola oba basoma, ne basalawo emikolo gy’amazaalibwa bagikole ku lunaku lw’okuwummula ku Lwomukaaga nga 22nd November 1969.

ANKUBIRA ESSIMU

Ku Lwokutaano nga 21/11/1969 kitaffe lw’afa, yankubira essimu ku ssaawa nga 12 n’ekitundu ez’akawungeezi. Nali nnaakakomawo okuva ku kalimu kange nga
nkooye mpulira njagala kwebaka.
 
 abaka onald uwenda utebi Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II

 

Yankubira essimu ne twogera nga musanyufu, nga muli mmuwulira yeesunga n’amaanyi emikolo gy’enkeera.
 
Yantegeeza nti, “Enkya ku mikolo gy’amazaaalibwa tugenda kutambula ffembi weetegeke bulungi” Ne tusiibulagana. Mba nneebase nga ziri mu ssaawa nga ssatu n’ekitundu ez’ekiro, essimu n’evuga, ate mu kiseera kye kimu n’akade ku luggi nako ne kavuga.
 
Nasooka kukwata ssimu, mukyala Joyce Mpanga yeeyali akubye, yali muliraanwa wange nga nsula kumpi ne we yali asula, yantegeeza mu ddoboozi erikkakkamu nti; “mwanattu oba wandiyiseeko wano” Nneewuunya lwaki ansuubira okukyala essaawa ezo!
 
Bwe nava ku ssimu ate ne nziruka ku luggi okuggulira eyali akuba akade, yali mukyala Carla Scofield omukuza wange e Bungereza, ye yakantema nga kitange bwe yali akisizza omukono.
 
Nasooka kuwakana ne mmuteegeeza nti nnaakamala okwogera naye ku ssimu, yankakasa nti kituufu azaaye, kyankuba wala, nali sikisuubira kiseera ekyo.
 
Twagenda ne Muky. Scofield ewa Mw. Mpanga gye twava okugenda Kitange gye yali asula.
 
Ebiseera ebyo ensi Buganda yali ya mirembe ng’olwawo okulaba omufu, nze ku kitange kwe nasookera okulaba omufu ate mu famire.
 
Olw’okuba enfa ye yali ya kikutuko, tetwaziikirawo, waayitawo ekiseera nga poliisi ekyakola okunoonyereza kwayo olw’engeri etaali nnambulukufu kitange gye yakisaamu omukono.
 
Ebiseera ebyo e Bungereza abaana ba Mutesa twaliyo babiri nze ne Ssaabasajja Ronald Muwenda Mutebi II, mukulu waffe omumbejja Dorothy Nassolo yali agenze mu yunivasite e Nairobi.
 
Awaka we yali abeera yaliwo n’abakuumi be abaali bakulirwa Major Katende gwe yava naye e Buganda.
 
OKUTEREKA ENJOLE
Obulombolombo obusoboka bwakolebwa Abaganda abaali e Bungereza nga bakulembeddwaamu eyali Katikkiro wa Buganda ebiseera ebyo, oweek. Jehoash Mayanja Nkangi.
 
Nga 3/12/1969, olw’okuba yali ofiisa mu magye ga Kkwiini mu kibinja kya Granadier Guards, omubiri gwe gwatwalibwa mu Guards Chapel okumusabira, Abaganda abaali e Bulaaya baakung'aana bangi, olwamala okusaba, enjole ye n’eterekebwa mu kitongole ekikola ku bafu ekiyitibwa Kensal Green.
 
Mu Uganda nayo eriyo Abaganda abaasobola okujja e Bungereza okwetaba mu kuziika, nga mwe mwali; Nnaabagereka Damalie Kisosonkole, Muky. Margaret Kayizzi muto wa Namasole Irene Driscilla Namaganda, omugenzi Bp. Adrian Ddungu eyali omusumba w’e Masaka, Mw. Batte eyakiikirira abayizi b’e Makerere n’abalala.

 

 
AKOMEZEBWAWO KU BUTAKA
Enjole e Bungereza yamalayo emyaka ebiri, oluvannyuma ng’eyali Pulezidenti Obote bamukunkumudde omukono mu kibya, mu 1971 Amin eyali amuddidde mu bigere yakkiriza enjole ya kitaffe okukomezebwawo ku butaka.
 
Ebiseera ebyo nali nsoma mu University of Nairobi, gye nava ne nkomawo mu Uganda okuddamu okuganzika kitange. Okuva e Ntebe, enjole yatuukira Namirembe gye twalindira.
 
Ekimu ku bintu bye sisobola kwerabira, Abaganda bangi baatubeererawo mu mbeera enzibu nga kitaffe ali mu buwanganguse, n’oluvannyuma ng’azaaye, era nga famire ya Ssekabaka Mutesa tusiima nnyo Obuganda bwonna olw’ensonga eyo.
 
Lyali ssanyu na biwoobe eri Obuganda okulaba nga Kabaka waabwe akomezeddwaawo ku butaka. Abantu baakwatirira ku makubo gonna agajja e Namirembe, nga baagala okukuba ku mwagalwa waabwe eriiso evvannyuma.
 
Amin yakola nnyo, gamba yalongoosa oluguudo lwa Nabulagala- Kasubi oluva ku kkanisa e Namirembe n’alukuba kkoolaasi okwanguyiza abakungubazi eby’entambula.
 
Emikolo gy’ennono gyakulemberwamu Ssaabalangira Lukongwa eyaliko wamu n’abataka, ku ludda lwa gavumenti, entegeka yakulemberwa Abu Kakyama Mayanja ne Wannume Kibedi.
 
Olwava e Kasubi, emikolo emirala ne gikolerwa mu Lubiri lwe e Bamunaanika Ssaabasajja n’asumikibwa.
 
Wadde tekyayogerwa mu lwatu, naye Abaganda emikolo gino olwaggwa baakitegeera nti omulangira Mutebi ye Kabaka wa Buganda omuggya addidde kitaawe mu bigere.
 
Bino olwaggwa Ssaabasajja Ronald Muwenda Mutebi II n’addayo ku misomo gye e Bungereza.
 sekabaka uteesa Ssekabaka Muteesa

 

 
OKUZAAWA KWA KITAFFE KWATUKOSA
Kitaffe yazaawa ku myaka mito nga yaakaweza emyaka 45, mu kaseera we twali tusinga okumwetaagira, nga famire twasaasaana olw’ozaawa kwe kubanga yeeyali atugatta, buli omu yalinga asigadde ku lulwe, nga tetulina muntu atukumaakuma n’okutugatta.
 
Abaali bakuzeemu yaleka atuyigirizza okugumira embeera ez’enjawulo, naye abamu baasigala bato ddala, abalala tebaamulabanako olw’embeera enzibu eyaliwo.
 
Kaakano emyaka 50 bukya akisa mukono, nsaba Mukama Katonda yonna gy’ali amuwummuze Mirembe.
 
Nga bwe byabuuliddwa Vivien Nakitende.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Know 220x290

Baze yanjiira asidi lwa kumugaana...

OBUTABANGUKO mu maka kimu ku bizibu ebiyuuya obufumbo mu ggwanga. Abakazi be basinga okukosembwa embeera eno era...

Laga1 220x290

Bwe nnafuna olubuto lw'abalongo...

NZE Ritah Byeganje, 25, ndi mutuuze mu Katoogo zooni mu muluka gwa Bwaise III e Kawempe. Nasinsinkana ne muganzi...

Yamba 220x290

Baze bwe yayingirira eby'okusamize...

EBIKOLWA by’okusamira n’okukozesa ebyawongo kimu ku bivuddeko obufumbo bw’ensangi zino okutabanguka.

Abakungubanrmmuofiisiyacaojamesnkataabaakulembeddwardcfredbamwineasookakuddyowebuse 220x290

RDC w’e Mukono akulembeddemu kaweefube...

Abakulembeze e Mukono bavuddeyo ku byobugagga bya disitulikiti y'e Mukono ebigambibwa okutundibwa

Abazaddenabongabavuganyamumpakazokuddukanolondaakapapulaobweddaobulimuebiraboebyenjawulowebuse 220x290

Abazadde bawangulidde abaana baabwe...

Omukulu w'essomero akakoze bw'addizza abazadde ebirabo n'abaleka nga bamutenda omwoyo gw'okuddiza