TOP

Engeri y’okwerinda obulabe obuva mu mpewo erimu obutwa

By Ruth Nazziwa

Added 5th March 2020

WALIwO obulwadde obutulumba nga tomanyi kwe buvudde kyokka ng’embeera ekwetoolodde y’evuddeko obuzibu naddala mu mpewo gye tussa

Amandafinal 703x422

Omukyala ng’afumba mu mukka ekikosa obulamu.

WALIWO obulwadde obutulumba nga tomanyi kwe buvudde kyokka ng’embeera ekwetoolodde y’evuddeko obuzibu naddala mu mpewo gye tussa.

Omukka gw’ossa ng’ofumba, okukolera mu kkolero erifulumya omukka omubi, okunyookeza, okukuma ekikoomi, okwokya ttanuulu y’amanda, bbulooka, ebyuma.

Okukozesa ettaala ezivaako ekikka nga ey’omukono, tadooba, okufumbira mu nnyumba, abamu omuliro bagukumisa buveera, okwokya ebipiira, kasasiro n’okubeera mu bifo ebiwunya.

Gy’okoma okusika omukka guno omungi gye gukoma okuba ogw’obulabe eri obulamu bwo kubanga gulimu obutwa.

 mukka oguva mu mmotoka gwa bulabe eri obulamu Omukka oguva mu mmotoka gwa bulabe eri obulamu.

 

Bryan Mulindwa ow’e Bulange - Mengo agamba nti, “Nkola omulimu gwa kwokya wolodingi naye bwemba njokya ebyuma, nsanga obuzibu bwamaanyi kuba ebyuma bino bw’obyokya bikola ekikka eky’obutwa nga kittunkira mu maaso gange.

Era bw’ogusika oba ne gukugenda mu maaso, gubeera gusonsomola n’okubalagala ne mu nnyindo ekiyinza okukubeerera ekizibu okussa obulungi.

Kyokka ekisinga okuba ekibi, buli lwe njokya ebyuma bino naddala nga bingi, njubuka mu maaso ate ng’olususu lunsiiwa n’okumbalagala,” Mulindwa bw’agamba.

Abakugu balaze engeri obutwa obusangibwa mu mpewo bwe bukosa ebitundu by’omubiri eby’enjawulo: AMaWUGgWE Dr. Rebecca Nantanda, omusawo w’amawuggwe okuva e Makerere University Lung Institute agamba nti: Obucaafu mu mpewo gye tussa buyinza okuva ku mukka gw’emmotoka gwe zifulumya, ettaala z’omukono, tadooba, mu makolero, amanda oba enku nga tufumba. Omukka ogwo bw’ogusika n’oguyingiza mu mawuggwe, gugakosa, kino kivaako ebinywa by’omumiro n’obusuwa obutwala empewo mu mawuggwe okwemiima, okuzimba n’okukola eminyira emingi mu mawuggwe munda, ekivaako okukaluubirizibwa okussa.

Mu mbeera eno, oyinza okutandika okukolola, okukaluubirizibwa okussa, okuziyira ng’amawuggwe tegafuna mpewo emala.

Era omukka ogwo bwe gukosa amawuggwe, kireetera amawuggwe obutafuna mpewo nnungi emala ekiyinza okuvaako okufuna obulwadde bwa lubyamira, olufuba oba akafuba naddala mu baana.

 

 Dr. Solomon Kayondo, omusawo w’endwadde z’abakyala e Mulago agamba nti: Ssinga omusajja abeera afuuyira omuddo oba amajaani, bw’anuusa empewo eva ku ddagala eryo lisobola okumuyingira ne likyusakyusa omutindo gw’enkwaso ze.

Okugeza obungi bwazo, omuwendo gwazo, enfaanana yazo n’amaanyi gaazo ekimubeerera ekizibu okufunyisa omukyala olubuto.

Ate mu bakyala, emikka egy’obutwa egibeera mu mpewo nga ‘sulpherdioxide’ ne ‘ozooni’, okuva mu mukka gw’emmotoka ne bbaatule enkadde n’enkyukakyuka y’obutonde bisobola okuleetera omukyala okuzaala omwana atakuze bulungi, tagezze bulungi oba nga tannatuuka. Ate omukyala bw’aba ali lubuto, omukka ogwo gusobola okusensera nnabaana, omwana ali mu lubuto n’abeera nga takyasobola kufuna byakulya bulungi.

Kubanga ebirungo ebibeera mu mukka ogw’obutwa bikosa emisuwa egibeera mu nnabaana kimuleetera okufunda omwana n’atafuna bulungi biriisa na mpewo nnungi emala.

Mu ngeri y’emu omukka gusobola okuvaako n’omwana ali mu lubuto okukosebwa. Era bw’aba akulidde mu mbeera eyo, ayinza okukosebwa naddala ng’akyatondebwa olw’okuba tafunye biriisa bimala.

Era ayinza okuzaalibwa ng’amawuggwe galiko obukosefu, ekimubeerera ekyangu okukwatibwa obulwadde bw’okukolola nga lubyamira, asima n’endala. Omuntu bw’oba omusindika okukola emirimu egiteeka obulamu bwe mu matigga, muwe ebyambalo ebikozesebwa emikka n’eddagala ebbi obutamuyingira, okugeza, ng’akola mu bimuli, abafuuyira ebiwuka, n’abalala.

Ate bw’oba okola mu bidduka, weewale okubeera mu mukka oba mu ggalagi ng’emmotoka etandika omukka gwefulumya guleme kukuyingira.

OBWONGO Dr. Moses Wakabi, omusawo w’obwongo okuva mu ddwaaliro lya Entebbe Grade ‘B’ agamba nti: empewo erimu obutwa bw’esensera obwongo, kitaataaganya enkola yaabwo, ekiyinza okuvaako okuzirika, okussa obubi, okusannyalala n’okukosa ebitundu by’omubiri ebitali bimu oluusi n’okufa kubanga obwongo bubeera tebukyafuna mpewo nnungi emala.

Kino kivaako omusaayi okutambula akasoobo ekikuteeka mu bulabe bw’okufuna ebitole mu musaayi ekivaako okusannyalala.

Obutwa obuli mu mpewo bwesonseka mu musaayi ne buyita omwo ne bugenda ku bwongo, ekivaako omusaayi obutatambula bulungi mu misuwa.

Era obutwa buno bwe buyingira mu musaayi, kiba kyangu okutuuka mu bwongo ekireeta okulumwa omutwe, okweraliikirira ekissusse ekikosa ekitundu ky’obwongo ekiweereza obubaka mu mubiri.

Otandika obutalowooza bulungi, olemererwa okussa omwoyo ku by’okola n’engeri gye weeyisaamu ekyuka ekiyinza n’okuvaako okufuna obulwadde bw’okwerabira.

Mu ngeri y’emu obwongo bwe buba bukosebwa, kiyinza okuvaako obuvune obw’olubeerera ku bitundu by’omubiri eby’omugaso eby’enjawulo nga omutima, ekibumba, amawuggwe n’ebitundu ebirala ekiyinza okuvaako okufa.

Mu mbeera eno, bwe kiba ng’ekitundu oba omulimu gw’okola bikuteeka mu bulabe, kyandibadde kirungi okudda mu kitundu mw’osobola okufunira empewo ennungi kikusobozese okubeera omulamu obulungi.

OMUTIMA Dr. Susan Nakireka, omukugu mu kujjanjaba obulwadde obuva ku nneeyisa okuva mu ddwaaliro e Mengo, agamba nti: Kyazuulibwa okuba ng’ekimu ku bivaako abantu okufuna obulwadde bw’omutima y’empewo eyingizibwa ng’erimu omukka omucaafu oba ey’obutwa ng’abamu ku bakosebwa baabika omutima oba okusannyalala.

Okunuusa empewo erimu obutwa kiyinza okuvaako puleesa okulinnya ekyongera okukosa enkola y’omutima. Bw’oyingiza empewo encaafu kiyinza okuvaako emisuwa egitambuza omusaayi okuzimba kubanga ebaamu obupapajjo obuyinza okuvaako emisuwa okukosebwa.

Empewo embi bw’eyingira mu mutima etaataaganya enkuba y’omutima ekiyinza okuvaako okukubwa entunnunsi oba omutima okutandika okukuba akasoobo naddala ssinga emisuwa egitambuza omusaayi mu mutima gifunze oba nga girimu ebifeetete ekigizibikira.

Bweetangira.

Tusobola okukendeeza embeera y’okubeera mu mukka.

Weewale okufumbisa enku embisi kubanga zivumbeera ne zireeta ekikka eky’obulabe.Bw’oba ofumba tobeera mu mukka, seesaamu ofulume oba odde ebweru okole emirimu emirala.

Mu kifo kya tadooba oyinza okukozesa amasannyalaze, amasannyalaze g’enjuba, okwewala omukka oguva ku ttaala oba tadooba.

Okwettanira ebyoto oba essigiri eby’omulembe ebitaleeta mukka mungi mu ffumbiro.

Tofumbira mu nnyumba kubanga omukka gunuuna omukka omulungi mu nnyumba ekibaviirako okuziyira

Amakolero galina okulaba nga tegafulumya mukka gwa bulabe mu bantu naddala mu bifo eby'omugotteko.

Muno mwe mugendera n’abookya kasasiro, ebikoomi, ttanuulu z’amanda oba amatoffaali n’ebirala.

Abakolera mu makolero oba ebifo ebirala ebifulumya omukka balina okwesabika obulungi naddala ennyindo n’emimwa ebiyingiza empewo obutakosebwa.

Okusomesa abantu obulabe obuva ku mukka ogulimu obutwa n’engeri y’okugwewala.

Okusimba emiti giyambeko mu kusengejja empewo erimu obutwa abantu basse ey’obulamu.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Mknmu21 220x290

Ababadde batwala omulambo batuuyanye...

Abatuuze ku kyalo Nassuuti mu munisipaaali y’e Mukono baasitaanye okufuna ebiwandiiko ebitambuza omulambo gwa munnaabwe...

1bc8d9398e5f4a07a3307fdfeb1d90ad 220x290

Kasujja omukulu w'ekika ky'Engeye...

OMUTAKA Hajj Mohamood Minge Kibirige Kasujja abadde akulira ekika ky’engeye obulwadde bwa sukaali ne puleesa bimugye...

Mkncov11 220x290

Ab’e Mukono batandise ekifo aw’okukuumira...

Ab’e Mukono batandise ekifo aw’okukuumira abateeberezebwa okuba ne Coronavirus

414009d1dd2349e0bd6b4678886a42d21 220x290

Kabaka awaddeyo obukadde 100 okuyamba...

KABAKA Ronald Muwenda Mutebi II addukiridde Bannayuganda n’obuyambi obw’enjawulo obubalirirwa obukadde 100 ng’ensimbi...

Lop2 220x290

Omusumba Bp. Silvester Kisitu asabye...

Omusumba Bp. Silvester Kisitu asabye Bannayuganda okubeera abaweereza abalungi