TOP

Akatale; ke kafuga obulimi n’obulunzi

By Musasi wa Bukedde

Added 14th August 2017

AKATALE kimu ku bisinga okutawaanya abalimi abamu ne batuuka n’okuviira ddala mu bulimi olw’ebintu bye bakungudde okubulwa akatale.

Pepper1 703x422

Kituzi ne banne nga basunsula kamulali

AKATALE kimu ku bisinga okutawaanya abalimi abamu ne batuuka n’okuviira ddala mu bulimi olw’ebintu bye bakungudde okubulwa akatale.

Ate abamu abakafunye ne bafuna bbeeyi ya wansi bamaliriza n’ekigambo kimu ‘okulima temuli ssente!’

Emboozi ey’ekika kino, Daniel Kituzi, omulimi wa Kaamulali, Muwogo ne Lumonde e Ggombe-Ssanga n’e Kaabunyata mu Nakaseke gye yasooka okugoba n’asalira akatale amagezi n’afuna akamumala olumu akamulema n’okumatiza.

 kikolo kya amulali ekikaze Ekikolo kya Kamulali ekikuze

 

“Omulimi yenna ayagala okufuna mu bulimi, alina okukola okunoonyereza okumala ku by’ayagala okuyingiramu omuli ebyetaagisa okulima, ekika ekisinga obulungi, bino asobola okubitegeera ng’akyalira ku balimi abalala alabe bwe bakola n’okusingira ddala akatale kuba by’olimye bwe bituuka nga tomanyi w’ogenda kubitunda kiyinza okuvaako okufiirwa ssente zonna z’otaddemu”, Kituzi bw’agamba.

Ono ayongerako nti, abantu okuyingira obulimi nga tebasoose kumanya katale gye bagenda kutunda gye kali, kye kimu ku bisinze okuvaako ababuyingira okubuddukamu amangu nga balowooza nti obulimi n’obulunzi tebifuna sso nga gumu ku mirimu egisinga okuvaamu ssente ssinga weetegeka bulungi.

Okutandika Kituzi annyonnyola nti yatandika okulima emyaka nga 10 egiyise nga yatandika ne muganda we e Kayunga nga balunda mbizzi, ye yassaamu ssente olwo ate muganda we n’akola ogw’okuzirabirira.

“Wabula muganda wange saamanya nti ye eby’okulunda si bye yaliko kuba waayita ebbanga ttono n’afuna mmotoka olwo ensolo ezaaliwo n’azireka awo nagenda okutuukayo nga zonna zikozze era abaguzi mu kuzigula ne badondola nze ne badda ne mu kati ne beewogoma!

Naye ate kino nafunamu kyakuyiga kuba kyandaga nti bw’obeera oyagala okufuna mu bulimi n’obulunzi olina okwekwatiramu”, Kituzi bwe yannyonnyodde.

Mu 2001, nalina ettaka e Ssanga- Ggombe, ne nsalawo okutandika okusaawa olwo ne ntandika n’ebirime nga wootameroni, ennyaanya n’ebirala.

Mu kiseera kino nali nkola ne mukyala wange nga twafuna ne weema olumu nga tusula ku ffaamu.

“Natandika sisoose kunoonyereza ku bikwata ku wootameroni, era zino sijja kukulimba nti nafunamu wabula okunsala. Saawummula, ate wano nawo nayigawo kubanga nakimanya nti omuntu asaana kusooka kumanya katale, kino kye nakola nga ntandika kaamulali era saakuba bbali,” Kituzi bw’agamba.

Bwe ntandika okulima kaamulali nakwata kaamulali ne mussa mu bbaasa ne ntandika okulumba amakolero g’amakerenda nga mbalaga kaamulali gwe nnina okutuusa lwe nafuna abamugula era nga nali mwetegefu n’okulumba Gen. Kale Kayihura kuba mmanyi poliisi emwetaaga okukola ttiyagaasi!

 kikolo kya amulali ekikaze Kamulali ekika kya Bird Eye kya ttunzi nnyo

Okulima kaamulali

Annyumya nti; Nga nkyali mu mbeera eyo, nafuna mikwano gyange okuva mu Buwalabu abantegeeza nti beetaaga kaamulali ewaabwe ne bangamba nti bo basinga kwagala kika kya ‘Bird Eye’ gwe neenyumirizaamu.

Okusookera ddala nanoonyereza biki ebikolebwa mu ‘Bad eye’ n’akatale akalungi we nsobola okukafuna kuba ‘Bird Eye’ akolebwamu amakerenda, obuganga bw’amasasi, omukka ogubalagala n’ebirala ne nkakasa nti akatale weekali mu bungi ate obudde bwonna.

Mu 2015 natandika okulima ekika kya ‘Bird Eye’ mu sizoni esooka natandika ne yiika ssatu. Ssente ze nafunamu sizoni esooka zampaliriza okugaziya kuba buli yiika nafunamu obukadde buna buli sizoni ekitegeeza nti nafuna obukadde 12 sizoni emu era omwaka gwagenda okuggwaako nali nnina yiika za kaamulali 14 ate nga kiyinza okukutwalako 500,000/- okulabirira buli yiika wabula mu kiseera kino nnina yiika mwenda.

Bw’obeera otandika butandisi mu beedi amalamu emyezi ebiri ate bw’omusimbuliza atwala emyezi ebiri n’ekitundu okutandika okubala.

Wabula ebikulu buli luvannyuma lwa myezi esatu onoga ekitegeeza nti obeera ne sizoni ssatu.

Kino kitegeeza nti buli yiika empa obukadde 12 omwaka olwo zonna ze nnina ne zimpa obukadde 108, kuno bwe nzigyako ze nsaasaanya ku bakozi, okulongoosa ennimiro n’eddagala nsobola okusigaza obukadde nga 70 omwaka mu kaamulali yekka.

Okukuuma omutindo

Ennimiro ya kaamulali olina okugikuuma nga nnyonjo ddala kuba n’agudde wansi alondebwawo.

Okukuuma omutindo, kaamulali tanogerwa mu kintu kinene ekirwawo okujjula kuba we kijjulira abeera ababuse ekikendeeza okufuna ayitira mu mutindo ogusooka ate bw’akka mu gwokubiri ne ssente z’otunda zikendeera.

N’olwaniko kw’omukaliza lulina kubeera mu nnimiro nga bwe kibeera kiseera kya musana emisana ebiri gyokka gikumala okukaza kaamulali ono.

Mu kiseera ky’enkuba mwanika mu ‘Sola dryer’ era nga nazo ziri ku nnimiro okukakasa nti omutindo ngukuuma nga guli wagguli.

Oluvannyuma lwa kaamulali okukala tumusunsula ne tumuggyamu emitendera ebiri ng’ogusooka kkiro egula wakati 10,000/- ne 15,000/- ate egwokubiri 5,000/-.

Abakozi

Nnina abakozi munaana kyokka abana babeererawo ddala ku ffaamu. Bano mbasasula okusinziira ku kye bakoze kyokka bano buli omu asobola okuntwalako okusoba mu 500,000/- buli mwaka.

Mu kiseera ky’okunoga abakozi mbeera na bangi ddala omubeera n’abayizi kuba emirundi egisinga tunoga mu luwummula nga buli kikopo tukisasula 200/-.

Bw’amala okukala era addamu okulondebwa ng’abalonda tubasasula, buli nsawo gye balonda ya 10,000/-.

Ennimiro ya Kaamulali

Kaamulali musimba mu mabanga ga ffuuti bbiri n’ekitundu ku bbiri n’ekitundu kuba agaziwa. Okugaziwa kuno kuyambako okukuuma ennimiro nga temeraamu muddo.

Ennimiro nkakasa nti teriimu muddo ekiseera kyonna kuba omuddo gumulemesa okukula obulungi ate bw’atuuka okukungulwa n’agudde wansi tumulondawo nga bw’olaba ku mmwaanyi.

Nkozesa eddagala lya ‘Super grow’ okugonza ettaka, emirandira gya kaamulali ne gitambula bulungi okulya ekiriisa ekiri mu ttaka.

Mu biseera by’omusana nfuuyira buli wiiki ate mu nkuba buli luvannyuma lwa wiiki bbiri nga yiika ekwetaagisa liita emu yokka okufuuyira ebikolo bya kaamulali 6000 ebigendamu.

Okukuuma obutonde

Ekirungi ku kaamulali, teyeetaaga kufuuyira ate ng’eddagala lyonna lya butwa erikosa n’obutonde ekitegeeza nti okulima kaamulali kikendeeza eddagala erigenda mu butonde.

Mu ngeri y’emu mu nnimiro endala eza lumonde nfuba okusimbamu emiti omuli Emisizi n’emirala emizungu egivunda ebikoola egitali payini ne kalittunsi nga kino nakyo kiyamba okukuuma obutonde.

Nfubye okusomesa abantu b’ekitundu n’okutondawo enkwatagana n’abalimi okwetooloola eggwanga era mu kiseera kino nnina abalimi abasukka mu 50 be nkolagana nabo ate nga n’emirimu abantu bafuna, n’abalimi ne beefunira ssente nga balimira ku katale akataliiko kubuusabuusa.

Enteekateeka z’omu maaso

Njagala okuzimbawo ekifo eky’enjawulo awansunsulirwa kaamulali okwongera ku mutindo n’obuyonjo bw’omulimu kuba abaguzi batunuulira nnyo omutindo.

Ngala okwongera ku bungi bw’abalimi okusobola okufuna obungi obumala olwo tutandikewo ekyuuma ekifulumya ebintu eby’enjawulo okuva mu kaamulali tusobole okufunamu okusinga okumutunda nga mulamba.

 ituzi buli ekikwata ku faamu ye ekiwaandiika Kituzi buli ekikwata ku faamu ye ekiwaandiika

 

Okukuuma ebitabo

Buli kimu kye nkola ku ffaamu yange nkiwandiika mu kitabo nga kino kinnyamba okumanya ffaamu w’etuuse naddala mu nnyingiza.

Abantu bonna be nnyingiza mu kulima kaamulali nabawandiika nga kino kinnyamba okubakwataganya ssinga mbeera ne wooda ennene nga nnina okunoonya abalimi abalala okuneegattako.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Visionagmndijjo2 220x290

Abalina emigabo mu kkampuni ya...

Abalina emigabo mu kkampuni ya Vision Group basiimye enkulaakulana etuukiddwaako omwaka guno.

Muteesa14 220x290

Mutesa yaggulawo enkolagana ya...

Okufuuka Pulezidenti, Ssekabaka Mutesa yalondebwa Palamenti, n’amyukibwa Sir. William Wilberforce Nadiope Kajumbula...

Gira 220x290

Ssentebe bamukutte lubona ng'asinda...

Ssentebe wa LCI akwatidwa lubona ng'anyumya akaboozi k'ekikulu ne muk'omutuuze.

Muteesa1 220x290

OKUJJUKIRA SSEKABAKA MUTESA II;...

Essimu gye yankubira lwe yakisa omukono nkyagijjukira

Sisiri 220x290

Siisiri w’abakazi bamukubyemu ttooci...

ABAKUGU bazudde ng’abakazi okuyimba siisiri mu buliri kijja lwa butonde. Bagamba nti kiva ku bwagazi omukazi bw’afuna...