TOP

Obulunzi; Ebyennyanja mbiriisa ssere

By Herbert Musoke

Added 21st August 2017

OKUBEERA n’emmere emala mu maka y’emu ku ngeri omuntu gy’asobola okuyitamu okugaggawala n’okubeera n’obulamu obulungi era obweyagaza.

Ngege3 703x422

Mukiibi ne mukyala we nga bavuba ebyennyanja. Mu katono z’envunyu z’aliisa ebyennyanja eziva mu nsowera.

Bya Herbert Musoke

OKUBEERA n’emmere emala mu maka y’emu ku ngeri omuntu gy’asobola okuyitamu okugaggawala n’okubeera n’obulamu obulungi era obweyagaza.

Gano ge magezi, Ssaalongo George William Mukiibi, omulunzi w’ebyennyanja e Sseeta-Nazigo mu disitulikiti y’e Mukono g’awa Bannayuganda ng’agamba nti omuntu omukkufu y’asobola okuyiiya n’okukola ebimutwala mu maaso.

“Nze okutandika okulunda ebyennyanja nasooka kwagala kufuna nva za waka. Nakozesa 20,000/- zokka wabula mu kiseera kino, ebyennyanja bye nnina biri mu bukadde era gwafuuka omulimu ogunnyimirizaawo”, Ssaalongo Mukiibi bw’agamba.

ENTANDIKWA

Nnali nkola mu kkampuni ereeta mmotoka okuva ebweru, nga nvunga mmotoka okuva Mombasa ne Dar el Salaam.

Nasooka ne nzimba amaka n’ennyumba ze nsobola okuggyamu ssente e Kayanja wabula natuuka ne ndaba nga kinneetaagisa okufunayo omulimu omulala ng’Abayindi batandise okuyingira mu kusuubula mmotoka.

Nnina mukwano gwange gwe nakyalira ng’alunda ebyennyanja ne mwegomba nange ne njagala okubirunda.

Nasalawo okutunda ennyumba zange ne ngula ettaka e Sseeta- Nazigo. Kyokka bwe natuuka saatandikirawo kulunda byennyanja, natandikira ku kulima mmere ne mbeera nayo mu bungi olwo nga kinneetaagisa gukula nva.

Mu 2012 nagenda ku ffaamu e Namuyenje ne ngulayo obwennyanja 100 nga buli kamu nakagula 200/-. ddala nga nako nze nakeesimira kyokka ekintu kye natandika okufunamu enva z’okulya waka, kati gwanfuukira omulimu.

Kati nnina ebidiba mukaaga nga buli kimu kirimu engege ezisoba mu 2000.

 bimu ku byennyanja gyalunda Ebimu ku byennyanja gy’alunda.

 

Okusima ebidiba

Ettaka lye nagula kuliko olutobazzi olugatta ku mugga Ssezibwa era luno lwe nkozesa okulunda eby’ennyanja byange.

Nze neesimira ebidiba mu ngeri ennyangu era mbiwa obudde.

Mu nkola eno, nsooka kunoonya awali ensulo olwo ne hhenda nga nsenda mpolampola ettaka nga ndizza emabega okukola ekigulumu ky’obugazi bwe njagala.

Eno y’enkola gye nkozesezza okusima ebidiba byonna bye nnina omukaaga ng’okusinga mbisima mu kasana ate kiro era bitwala obudde okumaliriza kuba si kye mbeerako kyokka.

Okuliisa ebyennyanja

Ebyennyanja byange mbiriisa mu ngeri ya bulijjo era ennyangu ddala kuba mbiiriisa muddo omuli ebikoola by’amayuuni, ssere, ebikoola bya muwogo, ennanda, amalagala ga lumonde n’ebirala era ekyennyanja kikula bulungi ddala.

Wadde nga kiyinza okutwala obudde okugejja okwenkana ekiriisibwa emmere entabule, kuba kitwala emyezi nga mwenda okuweza kkiro, kibeera kiwoomu ddala era oyinza okulowooza engege eno baagiggye mu nnyanja.

Ebikoola bwe tubisuula mu kidiba, tusobola okumala ennaku nga tetutaddeko wabula byonna n’enkolokolo zonna bizirya.

Wabula bw’obeera ogenda kukozesa malagala ga lumonde sooka ogatemeeteme kuba ssinga ogasuulako nga malamba gagenda kukola ekitimba kizibikire ekkubo ly’ebyennyanja.

Okuliisa ebyennyanja omuddo kiyamba okukuuma ekidiba nga kiyonjo kuba ne bwe bigenda wansi bivunda ne bikola obugimu n’obuwuka obutono (Planktons), obuliibwa ebyennyanja ate nga bw’oliisa emmere entabule eyinza okuvunda n’oluusi n’eyonoona amazzi.

Nsimbye amayuuni kwe nzigya ebikoola.

Ebyennyanja birya bikoola, enkolokolo tugiwa mbizzi ate wansi ne tufuna emmere.

Okuliisa ensowera

Ensowera eno eyitibwa “Black Soldier Fly”, nga yakoleddwaako okunoonyereza mu kitongole ky’ebyemmere ekya Food Technology mu yunivasite e Makerere.

Abakugu bategeeza nti erimu ebiriisa ekyennyanja bye kyetaaga omuli amasavu n’ekizimba omubiri.

Eno ngikwata ne ngissa mu kifo w’ebiikira amagi nga nkozesa ebintu ebivunda naddala ebikoosi bya ffene, ccaccu, enkanja z’amalwa n’ebirala olwo ne nfuna envunyu.

Abakugu bagamba nti okuzikaza olwo n’ozitabula mu mmere oba ccaccu gw’oliisa ebyennyanja byo kirungi.

Wabula nze mbiriisa mbisi wabula zimala ennaku mwenda ne zifa, kale olina okwaza ennyingi.

Emirimu gyonna ku faamu, ngikola ne Nnaloongo wange Deborah Najjuuko Mukiibi nga n’abaana baffe twatandika okubayigiriza okuliisa n’okuvuba.

Bw’otunuulira envunyu zino, ziringa bw’olaba ebiwuka okuli Essami, Musekera, enfuufu (obusiri obubeera ku nnyanja) n’ebirala ebiriibwa ebyennyanja nga bigudde ku mazzi.

Okuvuba Engeri y’okuvuba ebyennyanja bino kimu ku kyatwala ssente nga tunoonya engeri ennyangu gye tusobola okubivuba.

Twagulako eryato ku 200,000/- n’ekitimba kyokka nga tebitukolera bulungi.

Engege kimu ku byennyanja ebisinga obugezi era bwe twakozesanga ekitimba nga biyita bbali ne bibuuka ate nga kyetaagisa abantu bangi okukikwata ate ng’abantu b’oku kyalo bagaana okunneegattako.

Kwe kutandika okukozesa amalobo era tusinga kugakozesa ku makya nnyo kuba bwe bukya nga butangaala nnyo bibeera tebikyalya ndobeso kubikwata.

Bw’ojja emisana oyinza okuvaawo nga tokwasizza wadde ekimu ate nga gye bikoma okukula n’okugejja n’okubeera ebigezi obutakwatibwa ddobo.

Buli lunaku tulina okuvuba ebyennyanja by’okulya awaka.

 ukiibi ngaliisa ebyennyanja bye Mukiibi ng’aliisa ebyennyanja bye.

 

Ekibalo

Emmere kimu ku bisinga okubeera eby’obuseere mu kulunda ebyennyanja kuba emmere eri mu 4,000/- oba 4,500/- kkiro, mu myezi mwenda kibeera kiwezezza kkiro ate ssinga okikuuma ne kiweza omwaka kibeera ku kkiro nga bbiri.

Wadde nga tuvubamu ebyokulya awaka buli lunaku, oluvannyuma lw’omwaka nkendeeza amazzi ne tukwata byonna ebikulu ne tubitunda.

Ebyennyanja byaffe tebisussa 5,000/- kuba twagala buli muntu okulya ku byennyanja ate tubirundisa ssente ntono.

Buli kidiba tusobola okufunamu ebyennyanja 2,000 nga buli mwaka tukungula ebidiba bibiri.

Kino kitegeeza nti ssinga tusobola okukwata ebyennyanja 1000 ku 5,000/-, n’ebirala bye tusobola okutunda wakati 2,000/- ne 4,000/- nga 1,000.

Kino kitegeeza ntin tusobola okufuna obukadde nga 16 omwaka.

Zino nsaasaanyako akakadde nga kamu okulabirira ebyennyanja bino ne kitegeeza nti nfuna obukadde 15 mu byennyanja omwaka.

Okukuuma obutonde

Engeri gye nkolera mu lutobazzi ate nga baali basimamu omusenyu, nga sinnatandika okulundiramu ebyennyanja kiyambye okuzzaawo n’okukuuma amazzi n’omuddo ogwali gusaanyiziddwaawo.

Mu ngeri y’emu olw’okuba obuyuuni bukulira mu bisiikirize nsimbye emiti mu ttaka lyange lyonna.

Okuva lwe natandika okulunda ebyennyanja, ebyennyanja mu Ssezzibwa byeyongedde kuba bwe mbeera ngenda okukwata ebyennyanja nga ntadde amazzi, waliwo ebigenda n’amazzi ne bisibira mu mugga.

Ekitundu okunfunamu

Wadde ng’abatuuze baasooka ne beesamba okukola nange, bangi batandise okunneebuuzaako n’okujja mbasomese ku kulunda ebyennyanja era waliwo abatandise nabo okulunda.

Mu ngeri y’emu abantu abaagala okulunda ebyennyanja mbawa obwennyanja bw’okulunda bwa bwereere.

Enteekateeka z’omu maaso

Njagala okumanyisa abantu mu Uganda nti buli omu asobola okulunda ebyennyanja naddala mu kiseera kino ng’enva endala omuli ebijanjaalo, ebinyeebwa birinnya bbeeyi buli olukya kuba bisoboka okulundibwa mu bbeeyi entono ddala ate nga birimu ekiriisa naddala mu baana.

Njagala kwongera kusima ebidiba ebirala bibiri n’okutandika okulunda mu nkola ya keegi mu bidiba ebimu ebiwanvu nga kino kya kunnyongera kufuna mu ffaamu yange. 

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Research1 220x290

Ebizibu ebibeera mu kutambuliza...

ABATANDIKA omukwano ekimu ku birina okwewalibwa ku kugutambuliza mu kweteeka mu butaala ate nga si bwoli.

Blackcouplefightrelationshipsadangryunhappye1471357042435690450crop80 220x290

‘Abakazi abasinga tebamalaamu kagoba’...

ABAKAZI emirundi 6 ku 10 gye beegatta mu kaboozi tebatuuka ku ntikko. Wabula babuulire kwekoza nga abamazeemu akagoba....

Easy 220x290

Ebireetedde abaagalana okutya okusiba...

OMUWENDO gw’abaagalana abatya okukola embaga gulinnye ebitundu 60 ku buli kikumi okuva mu 2002 okutuuka kati.

Napolivsliverpool1 220x290

Liverpool ne Napoli zeewulira amaanyi...

Ancelotti, atendeka Napoli agamba nti Liverpool temutiisa.

Nagiriinya1nu 220x290

Eyaliko yaaya wa Nagirinya bamukutte...

ABEEBYOKWERINDA bongedde amaanyi mu kunoonyereza ku batemu abaawamba oluvannyuma ne batta omuwala Maria Nagirinya....