TOP
  • Home
  • Ebyobulimi
  • By’olina okwetegereza obutagula nsigo za ebicupuli

By’olina okwetegereza obutagula nsigo za ebicupuli

By Herbert Musoke

Added 5th March 2018

ABALIMI bali mu keetalo ka kutandika kusimba n’okugula ensigo ez’ebika eby’enjawulo. Kyokka olina okuba omwegendereza kuba waliwo abatunda ensigo ez’ebicupu

Nsigo1 703x422

Abalimi nga bali mu kwetegereza ensigo ez’enjawulo. Baali mu mwoleso gwa Harvest Money e Namboole.

Bya HERBERT MUSOKE

ABALIMI bali mu keetalo ka kutandika kusimba n’okugula ensigo ez’ebika eby’enjawulo. Kyokka olina okuba omwegendereza kuba waliwo abatunda ensigo ez’ebicupuli.

Newankubadde ng’abalimi bamaze ebbanga nga balaajanira Gavumenti ku nsigo enfu, era minisita w’ebyobulimi, obulunzi n’obuvubi azze akyogera lunye nti bingi ebikozesebwa mu nnimiro ebitundibwa nga bicupuli ate nga biri mu maduuka agatunda ebyobulimi era babiguza abalimi naye tewannabaawo ky’amaanyi kikolebwa.

Omulimi w’asobererwa, kwe kuba nti amaduuka agatunda ebituufu ge gamu agatunda n’ebicupuli! Embeera ng’ekyatambula bwetyo, weetegereze bw’oyinza okuzeewala mu kiseera kino nga sizoni etandika.

kw’omanyira ensigo ez’ebicupuli Naruis Tumushabe, ssentebe w’ekibiina ekigatta abatunda ensigo ez’enjawulo ekya Uganda Seed Traders Association (USTA), yagambye nti, waliwo ebintu eby’enjawulo ebisookerwako omulimi by’ayinza okutunuulira ku nsigo n’amanya nti waliwo ekitali kituufu.

 nsigo olina okukakasa nti ziteekeddwa bulungi mu busawo nga zino Ensigo olina okukakasa nti ziteekeddwa bulungi mu busawo nga zino.

 

  • Abanoonyereza ku nsigo Dr. Godfrey Asea akulira ekitongole kya National Crops Resources Research Institute (Na- CRRI), yagambye nti wakyaliwo ebisoomooza ebireetedde abalimi okusigala nga bagula ensigo ez’ebicupuli kuliko n’olujegere lw’abalimisa olutakyakola bulungi ate ne kivaako abalimi obutamanya na nsigo mpya zibaawo n’ebifo ebituufu gye balina okuzisanga.
  • Buli kasawo ka nsigo kalina okubaako ebikwata ku nsigo ne kkampuni egikola okwo gattako olunaku lw’eggwaako. Faayo okubikeberako olabe oba kwebiri, nnamba eziriko osobola n’okutwala obuvunaanyizibwa okuzikubako okakase nti zeezo entuufu. Ebintu bino birina okuba mu kifo ng’oyanguwa okubiraba.
  • Buli kasawo ka nsigo entuufu kalina okubaako akabonero ka minisitule y’ebyobulimi akalaga nti zaakakasibwa, era ssinga tokasangako, ezo togula kuba z’eyinza obutamera.
  • Enkola y’okukebera ensigo ng’okozesa ssimu. Buli kasawo omuteekeddwa ensigo kubaako akapapula k’osobola okutakula nga bw’okola ku ka kkaadi wa eyatayimu, nnamba gy’osangako n’ogiwereeza ku 800800 ng’obubaka. Ofuna okuddibwamu okw’ammangu ku bikwata ku nsigo eno okuli kkampuni egikola, lw’eggwaako, ekika kyayo n’ebirala. Ssinga osindika obubaka ne budda eyo omanya nfu ate era tewandiguze nsigo okutali nnamba.
  • Waliwo n’enkola ey’okusooka okugezesa ensigo oba zimera, oyinza okugulayo kkiro ya kasooli emu n’ogenda n’oginnyika mu mazzi, oluvannyuma lw’ennaku ssatu ojja kulaba ng’azimbye n’okwagala okuleeta emitunsi olwo omanya nti kasooli amera ddayo ogule ng’omaze okukakasa.
  • Togula mpimeko: Ssinga ogenda ku dduuka n’osanga kasooli oba ebijanjaalo oba ensigo endala yonna nga basena ne bapima mu kkiro eyo manya nfu. Kkampuni zonna ensigo zigipima ne zigiteeka mu buveera obwa kkiro ez’enjawulo nabwo ne busibwa ate kungulu ne buteekebwako omuwendo gwabwo.
  • Tunuulira langi y’ensigo, bw’eba ng’ekwatira ku kaveera omuli ensigo eyo gyekengere, langi eno terina kukwata ku kaveera kuba eba yayingira mu mpeke munda. lWeetegereze empeke eziri munda, akasawo olina okuba ng’osobola okulaba ekiri munda, oba waakiri okubaako ekifo w’olabira ekiri munda. Tunuulira ensigo ezo olabe nga nnamu, ezimu ziba za bubajjobajjo nga tezijja kumera wabula bw’otakirabirawo ofuna obuzibu.
  • Mugule ku maduuka agalina amannya ge gakuuma ng’omanya n’enkya ojja kubasangawo. Kuba bw’omala gagula buli wantu kyangu okugula ensigo enfu kye kimu ne ku bikozesebwa ebirala mu nnimiro.
  • Manya ekika ky’ensigo ky’ogenda okugula ate n’ebbeeyi kwe kiri okugeza bw’oba ogenda kugula kasooli Longe 6, manya bbeeyi gy’agula bwe ziba 5,000/- buli kkiro bw’osanga amutunda 3,500/- togula.
  • Minisitule y’obulimi, obulunzi n’obuvubi yatondawo poliisi y’ebyobulimi nayo eriko abantu abakwatiddwa ne bavunaanibwa ne kkampuni ez’enjawulo ezizuuliddwa nga zeenyigira mu kutunda ensigo z’ebicupuli ziggaddwa.
  • Ssente entono ezissibwa mu bitongole ebikola ku kunoonyereza ku nsigo ezimera amangu n’okwesigama ku buyambi obuva mu bazungu kiremesa okufulumya ensigo entuufu amangu ne kiwa omwagaanya abatunda ebicupuli okwegiriisiza mu katale.
  • Ssente eziva mu nsigo eziba zikakasiddwa ntono bw’ozigeraageranya n’ezo ezigendamu ng’okunoonyereza kukolebwa. Nakyo kimalamu amaanyi eri abanoonyereza.
  • Ebbula ly’ebifo by’ekikugu ebikozesebwa okuzaaza n’okukola okugezesa ku nsigo ezitali zimu nakyo kikyali kizibu naddala ku birime nga muwogo, lumonde n’ebirala.
  • Okukaluubirizibwa mu kumanya obungi bw’ensigo obwetaagibwa abalimi mu sizoni emu okuyambako abakola ensigo okweteekateeka obulungi mu kufulumya n’okutambuza ensigo okutuuka ku balimi.
  • Obutabaawo bwannannyini eri abakoze ensigo, ng’amakampuni agamu gazizaazaamu nga tegakkiriziddwa olumu ekivaako obutagoberera mitendera mituufu nga bazaazaamu ensigo zino.

Ebirala ebikyalemesa abalimi okufuna ensigo ennungi kuliko;

Omusolo ogusoloozebwa ku nsigo, abamu tebaagala kuguwa ne batandika kuyiiyiriza ensigo.

Okubulwa etteeka erirambika entambuza n’okutunda ensigo kuba buli asanga y’atunda awatali amukuba ku mukono. Lawrence Owere akolera mu mu NARO yagambye nti, waliwo ebirina okussibwako amaanyi okuyambako okutumbula embeera y’ensigo mu ggwanga; Minisitule y’ebyobulimi esaana okwongera amaanyi mu kulondoola emitendera omuyitibwa okuzaaza ensigo okukakasa nti gituukirizibwa bulungi, kino kijja kuyamba abalimi obutafuna nsigo nfu.

Walina okubaawo enkola ennyangu ey’okutuusa ku balimi obubaka obukwata ku nsigo empya n’ebifo gye balina okuzisanga.

 kapapula kano kalina okuba ku nsigo ennamu lumu kaba mu langi njeru Akapapula kano kalina okuba ku nsigo ennamu. Olumu kaba mu langi njeru.

 

Enteekateeka okumalawo ebisomooza Okugatta olujegere lw’abanoonyereza ku nsigo, kkampuni ezizitunda n’abalimisa, ebibiina by’abalimi olwo kyanguyire abalimi okumanya ekigenda mu maaso n’ensigo ze balina okusimba.

Nafiirwa kasooli lwa kusimba nsigo za bicupuli Patrick Matovu omulimi e Luweero: Nnima kasooli yiika 20 buli sizoni, mu 2016 nafuna kkiro za kasooli ezisoba 1000 okuva mu Operation Wealth Creation ez’okugabira abalimi nange ne nsigazaako kkiro 60, ne nsooka okusimbako kkiro 30 mu yiika ssatu, naye kasooli yamera wa matalaga era okutwaliza awamu kwamerako yiika nga emu kabekasinge n’obutawera!

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Sib1 220x290

Siraje Bakaleke byongedde okumwonoonekera;...

Siraje Bakaleke byongedde okumwonoonekera; Adduse mu ggwanga

Cam1 220x290

Sheikh Obedi Kamulegeya agobeddwa...

Sheikh Obedi Kamulegeya agobeddwa e Kibuli

Cranesweb 220x290

Magogo atwala Cranes mu World Cup...

Pulezidenti wa FUFA, Ying. Moses Magogo, aweze nga bw'agenda okukola ekyafaayo ng'atwala Cranes mu World Cup omulundi...

Lwe 220x290

Abadde alondoola abatta mwannyina...

Abadde alondoola abatta mwannyina naye attiddwa mu bukambwe!

Eriksen 220x290

PSG eyingidde olwokaano lw'okugula...

Real Madrid ye yasoose okwesowolayo okugula Eriksen wabula kati ne PSG eyingidde olwokaano.