TOP

Yiga bwe bameza endokwa z’emmwaanyi oyoole ssente

By Musasi wa Bukedde

Added 18th June 2018

Yiga bwe bameza endokwa z’emmwaanyi oyoole ssente

Deb2 703x422

Mutale ng’afukirira nassale y’emmwaanyi

KKAMPUNI ya Vision Group efulumya ne Bukedde, ekwataganye ne bbanka ya dfcu, ekitebe kya Budaaki mu Uganda ne kkampuni y’ennyonyi eya KLM okunoonya omulimi n’omulunzi asinga mu Uganda omwaka gwa 2018 wansi w’omulamwa ogugamba nti ‘Obulimi obukolanga bizinensi?’

Abanaavuganya mu mpaka zino mujja kutuweereza amannya gaabwe tubatuukirire tubawandiikeko buli Mmande. “BWE namaliriza okusoma nali ndowooza ku mirimu gya ofiisi, era nga mmanyi nti ssinga ngufuna mba mmaze, wabula bwe nagufuna ate nakiraba nti tekimala olw’omusaala ogwali gutasobola kummalira byetaago byange kwe kusalawo okuyingira obulimi era leero mpa obujulizi nti ‘enkumbi terimba” Akunyumiza ebyo ye, Yasin Mutale 32, omutuuze w’e Kateera mu disitulikiti y’e Kiboga, ameza nassale y’emmwaanyi etudde ku yiika ssatu era w’osomera bino alinako endokwa emitwalo 80.

Yakuguka mu byobulimi n’afuna dipuloma, wabula yasooka kukolerako Gavumenti ng’omwezi bamuwa emitwalo 60, omulimu n’agusuulawo n’atandika okukola ebibye okusobola okugaziya ku nnyingiza.

hhenda okusuulawo omulimu gwa Gavumenti nali nterese ku ssente nga nkoze amaduuka abiri (2) agatunda ebikozesebwa mu nnimiro naddala eddagala ly’ebirime.

NNYINGIRA OKULIMA

Newankubadde nali nasoma byabulimi naye nga sirima, kuba nali ndowooza engeri gye nasoma sirina kulima okuggyako okukola mu ofiisi ya Gavumenti oba mu kitongole ky’ebyobulimi kyonna sso si nze kulima ng’omutima guhhamba nti okulima mulimu gw’abataasoma.

Nga nzizeeyo okusoma nafuna omukisa mu kitongole kya NUCAFE ne nsoma ku by’emmwaanyi ate nagenda mu UCDA ne banjigiriza bwe bameza nassale y’emmwaanyi era guno ne ngufuula omulimu. Nga sinnaba kutandika kumeza mmwaanyi, nasooka kusimba kasooli yiika 8 kyokka ono yansala ne ntuuka n’okwevuma okulima.

Wabula saggwaamu maanyi, nalina mukwano gwange ameza endokwa z’ebibala eyambalira omulimu guno nga gukola kwe kusalawo okutandika okumeza ebibala n’endokwa z’emiti emirala. Okumeza endokwa nalaba nga mulimu gwanjawulo ku mirala kubanga mu kitundu kyaffe nga batono abagukola, kyokka ng’endokwa nsobola okuzitunda buli kitundu kya ggwanga.

Omu ku baganda bange namwewolako ssente okutandika bizinensi, nasooka kukola endokwa 40,000 ez’emiyembe. Naye omukisa kye gubeeredde, nga naakasimba nassale nafuna ekitongole ne kimpa ssente nga kyagala endokwa 10,000 nga buli emu twagibalira 1,500/-, olw’okuba baali mu bwetaavu, bansasula obukadde 15 ne nsigaza gwa kubawa ndokwa zaabwe, bannyanguyiza omulimu kubanga ssente z’okulabirira endokwa nali nzifunye ne nsasulako n’abaali bammanja ne ngaziya n’omulimu. Ezaasigalawo naziguza NAADS n’abantu baabulijjo.

Lwe naddamu okumeza, nameza endokwa z’emmwaanyi 60,000 olwo nga nkyusizza okuva mu bibala nga nzize mu mmwaanyi kuba nali nfunye akatale okuva mu kitongole kya UCDA.

OKUMEZA EMMWAANYI

Mu kiseera kino, emitwalo 80 ze nina, aba UCDA ne NAADS bagenda kuzitwala mu sizoni gye nsuubira okutandika mu August.

Wabula ng’otandika omulimu guno, ssinga zonna baba bazitutte ku 300, nsuubira okufuna obukadde 240. Kirungi okusooka okutuukirira ekitongole kya UCDA oba okulaba owa OWC mu kitundu kyo ajja kukuwa amagezi engeri gy’olina okukwataganamu n’ebitongole bino okukufunira akatale kubanga emmwaanyi zino eza ‘Elite’ abalimi batono abazigula nga Gavumenti y’esinga okuzitwala ate nabo bazitwala nga walimira ku wooda yaabwe.

Kyokka ye ‘Cut’ gwe bameza nga basaze butabi abalimi bamugula kyokka si mwangu kumumeza aliko emirimu mingi ate bw’otamwegendereza akufaako. Eyo ye nsonga lwaki nasalawo okumeza Elite, mwangu okulima ate ne Gavumenti gw’egula okugabira abalimi kuba wa ssente ntono ate agumira embeera n’aba nga mwangu okulabirira ku mulimi owaabulijjo.

Ekisooka nga onoomeza emmwaanyi aba UCDA oba akulira OWC mu kitundu kyammwe alina okukubuulira omuntu gy’ogula ensigo gy’ogenda okumeza kubanga alina okuba ne layisinsi eyamuweebwa UCDA okutunda emmwaanyi ezimezebwa.

Ono bw’omugulako akuwa lisiiti era ssinga UCDA ekusanga ne nassale nga tolina lisiiti emmwaanyi zo bazifuuyira ne zikala kuba oba tokkirizibwa kumeza mmwaanyi balimi ze balina kusimba.

Emmwaanyi ze mmeza nzigula Buikwe. Nsooka kufuna ttaka eriddugavu ne ntabulamu ebigimusa okusobola okuzikuza amangu. Lino nditeeka mu buveera n’oluvannyuma ne mbupanga mu kiyumba kwe ntadde ebisansa waggulu, wabula osobola okukozesa akatimba ssinga oba oyagadde.

Emmwaanyi nsooka kuziyiwa bbali, mbikkako essubi okumera amangu era olutandika okufuluma nga ntandika okuzisimbuliza nga nziteeka mu buveera era wayita emyezi mukaaga ziba zituuse okusimba. Wano ekisinga obukulu oteekwa okuba n’amazzi, ssinga omusana guba gwaka olina okufukirira ku makya n’akawungeezi.

ABAKOZI Nina abakozi mwenda abenkalakkalira ng’omwezi mbasasula emitwalo 10 buli omu, naye waliwo abalejjalejja be nkozesa okusinziira ku mirimu egibaawo nga bano buli ssaawa omuntu gy’akola ngisasula 1,000/-.

Kino nkyennyumirizaamu kubanga nsobola okuwa bavubaka bannange emirimu ate waliwo n’abantu abalala ku kyalo abajja ne bayigira wano okuyiwa emmwaanyi era kati abamu bakoze nassale ezaabwe naye ng’amagezi baagakoppa wano.

ENNIMA EY’OMULEMBE

Nga nneesigama ku bye nasoma, nakyusa amagezi gano ne ntandika okugakozesa mu bulimi era kinnyambye okumeza endokwa nga ziri ku mutindo ate nga sifiirwa ssente kubanga buli kye nkola kivaamu olw’obukugu.

Nassale ngitambuliza ku kukuuma ebiwandiiko, buli ekifuluma n’okuyingiza byonna mbiwandiika okumanya oba nga ddala sikola loosi. Olw’okuba emmwaanyi zeetaaga amazzi mangi, nagula ebbomba esindika amazzi okuva ku kidiba n’enfukirira emmwaanyi kubanga okukozesa emikono okufukirira kimenya era tosobola kumalako.

OBUYIIYA Mu kuyiiya ate oba olina okukekkereza, nakizuula ng’okugula akatimba kya bbeeyi, wabula nga n’omuntu atadde ebisansa waggulu kisobola okukola obulungi era kati kye nasalawo okukola. Kubanga emmwaanyi yeetaaga ekisiikirize ekitonotono n’ekitangaala ate ebisansa bikikola bulungi n’okukekkereza ku ssente.

OBWESIGWA

Nina erinnya ku kyalo ne disitulikiti yonna, era n’ebitongole ebiwola ensimbi bisobola okunneesiga, era ssinga mbeera nsikatiddemu nsobola okwewola kubanga bizinensi yange mpandiise era ngitambuliza ku mateeka.

Omulimu guno nsuubira okugutwala mu maaso ate ne bwe mba siriiwo nandyagadde famire yange okusigala ng’egukola kye nnava nguyigiriza abooluganda okuli maama ne baganda bange basatu bamanyi bwe gutambula.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Wano 220x290

BUKEDDE W’OLWOKUTAANO YAFULUMYE...

Basindise abakessi okwongera okuyigga musajja wa Gen. Kayihura eyabulira mu Algeria.Balooya ba Kitatta basobeddwa,...

Upa 220x290

‘Asooka okumalawo y’alya eya munne...’...

BASSENTEBE e Semuto-Nakaseke olwamaze okusabirwa ne badda mu kugabula abalonzi baabwe nabo abataalutumiddwa mwana...

Uni 220x290

Yiiii.... Maama gano mazina ki?...

OMUZIKI ogwabadde gusindogoma gwanyumidde abavubuka b’e Lukaya.

Beb1 220x290

Bebe Cool asoomoozezza bayimbi...

Bebe Cool asoomoozezza bayimbi banne; Ategese Concert ey'okuyamba abalwadde b'emitima

Sha 220x290

Sharitah avuddeyo gy’abadde yeekukumye...

SHARITAH Mazzi Mawanvu avuddeyo gy’abadde asirikidde n’agendako mu jjiimu n’okuwuga ndowooza akkakkanye ku situleesi...