TOP

Mu nte emu mwe nfunye ekiraalo

By Herbert Musoke

Added 11th March 2019

KKAMPUNI ya Vision Group efulumya ne Bukedde ng’eri wamu n’ekitebe kya Budaaki mu Uganda, bbanka ya dfcu, kkampuni y’ennyonyi eya KLM n’ekola emmere y’ensolo eya Koudjis etandise okunoonya omulimi n’omulunzi asinga mu Uganda omwaka gwa 2019 wansi w’omulamwa ogugamba nti, obulimi nga bizinensi. Okuvuganya oweereza amannya go oba omulimi n’omulunzi gw’omanyi ku kitundu kyo ku 8338, Email, omulimiasinga@newvision. co.ug. Wandiika amannya g’omulimi, ekyalo kw’abeera, disitulikiti n’ennamba y’essimu. Leero HERBERT MUSOKE akuleetedde Henry Nsereko Nkokonyoole ng’akulaga ennunda y’ente ey’omulembe.

Nte 703x422

Nsereko ng’aliisa ente ze.

Okulunda n’okulima nga bizinensi kikwetaagisa okubeera ku faamu yo ekiseera ekisinga kuba ssinga ogirekera abakozi ogenda kufi irwa byonna by’otaddemu. Nze Henry Nsereko Nkokonyoole, 70, nga ndi mulunzi era mulimi e Kaayanga mu Town Council y’e Kasangati mu Wakiso.

Natandika ng’abasinga mu Uganda bwe bakola okufunayo bye bakola nga bwe bakyali ku mulimu ogubasasuza omusaala gw’omwezi olwo bye batandise ne babirekera abakozi. Nazaalibwa mu maka nga mulimu ente era ne nzaagala.

Bwe nakula ne ndaba nga naatera okuwummula omulimu gw’okutunda ebintu bya Gavumenti ku nnyondo ne nsalawo okutandika okulunda ente z’amata.

Nagenda ku Jesa Farm ey’omugenzi James Mulwana ne ngulayo ente ezaalina amawako bbiri buli emu ku 600,000/- mu 1997.

Zino zaabeeranga nte ezikaddiye, Mulwana ze yalondangamu okuguza abalunzi abaagala okulongoosa endyo ku faamu zaabwe n’abo abaagala okutandika okulunda ente z’amata era yatundanga za mawako wabula zabeeranga za kwesooka.

Ente zino nazireeta nga seetegese kuba n’ennyumba mwe nzissa teyali ya mulembe, saabeerangawo ng’abakozi be bazirabirira ate nga zaali nzungu. Olw’obutafi ibwako bulungi, zaakwatibwa enkwa ezaazireetera omusujja ne zifa nga sirina wadde kye nzifunyeemu.

Kino kyampa ekyokuyiga nti omuntu yenna okufuna mu bulunzi oba obulimi nga bizinensi olina okubeera ku ddundiro lyo oba essamba yo kuba abakozi bakugamba nti bakoze ky’obalagidde oluusi nga tebalina wadde kye bakoze oba nga bakoze nga bwa balabye.

NTANDIKA OKULUNDA KWA BIZINENSI

Oluvannyuma lw’okufi irizibwa kuno ne bye nayiga, natandika okutereka ssente mpolampola era oluvannyuma lw’okuwummula mu 1999, nagula ente endala emu nga nayo yali nzungu ku kakadde kamu n’emitwalo 20 okuva e Ntinda.

Eno gye nnatandika okulunda ne ngenda nga nyongera okunoonyereza ku ngeri y’okulongoosa olulyo n’endiisa okulaba nga nfuna amata agawera era mu kiseera kino ente zange bwe zibeera mu kiseera we zimpeera ennyo ekamibwa liita 30 olunaku.

Mu kiseera kino nnina ente 10 nga ku zino nkamako nnya ne zivaamu liita 60-70 kuba zinaatera okukamiza ate 3 ziri mawako era zinaatera okuzaala.

Okubeera n’ente 10, nakisalawo busazi okwewala okubeera n’ente ennyingi eziyinza okunkaluubiriza okuliisa.Akatale k’amata Abalunzi b’ente z’amata mu Kasangati town council, twekolamu ekibiina ekiyitibwa Kasangati Dairy Cooperative Society nga nze muwanika waakyo. Tulina dayale e Kasangati fenna we tutwala amata gaffe okugatunda.

Kino nkikola nga ntunda ezikaddiye (eziwezezza enzaalo 5 n’okudda waggulu) ku bukadde busatu oba buna, ennyana kyokka nga zino nsinga kutunda za mawako eri ayagala ku bukadde buna oba butaano ate zo ennume nzitundirawo ne ku nnaku okutandikira ku 150,000/-.

Ku dayale eno, amata tugatunda 1,400/- buli liita nga ssente omulunzi y’asalawo obudde mw’azaagalira wabula abasinga tuzitwala buli wiiki kuba obeera weetaaga ssente z’okulabirira ente ng’ogula ebyokulya n’eddagala.

Endabirira Ente zange nziriisa omuddo n’emmere ebijjudde ebiriisa okukakasa nti zifuna emibiri gyazo bye zeetaaga okubeera ez’amaanyi n’okuzisobozesa okumpa amata g’omutindo ate nga mangi.

Olw’okuba guno ngutwala nga mulimu gwange nasimba yiika z’ebisagazi ttaano bye ntema olwo ne mbitekaateeka n’akuuma.

Guno ngukaza okukolamu sayiregi gwe nsinga okuziwa kuba guno guzireetera okunywa ennyo amazzi n’ofuna amata kyokka olumu nziwa mubisi.

Kuno tugattako okugula amalagala ga lumonde okuva ku balimi era mu Kasangati mwonna bammanyi. Okwanguya entambula, nagulayo ka pikipiki k’emipiira esatu ke tukozesa okugasomba nga buli kamu tukagula 15,000/-.

Gano malungi nnyo kuba gakola ng’ebiwabowa ebijjudde ebiriisa eri ente. Mu ngeri y’emu ngula n’ebisoolisooli nga bino tubikubaakuba ne tubikolamu sayiregi naye gwe tuliisa ente era nabyo tubigula mu balimi nga pikipiki eno era tugigula 15,000/-.

Kuno twongerezaako ebikanja bya bbiya wabula tusinga kubiwa nte zikamibwa kuba byongera ku bungi bw’amata g’ofuna mu nte ate n’ente bw’ebeera ekamibwa ng’erya, ebeera nzikakkamu kuba biwooma.

Amazzi gabeerawo ekiseera kyonna nga waliwo ge tulembeka mu ttanka, tulinawo nayikonto n’aga taapu. Okulabirira ennyana Amaanyi g’ekiraalo kyonna geesigama ku bulungi bw’ennyana ezizaalibwa.

Noolwekyo ndabirira bulungi ennyana zange ne zikula nga z’amaanyi ate nga nnamu bulungi ne nsobola okusigala nga nfuna ente z’olulyo mu kiraalo ekiseera kyonna n’okusinga ku zibaddewo.

Ennyana nnunda nkazi zokka era zino nziwa liita z’amata ttaano olunaku olwo ne ng’enda nga nsala nga we ziwereza emyezi 4-5 nga nziwa liita bbiri olunaku kuba zibeera zinywa bulungi amazzi n’okulya omuddo ate ennume nzitunda eri abalunzi abaalaga okulongoosa olulyo nga za nnaku.

Okukuuma obuyonjo n’okulwanyisa obulwadde Ente zaffe za mu kiyumba ekiseera kyonna.

Kino kitegeeza nti tulina okukakasa nti nnyonjo okwewala obulwadde obuva ku bukyafu okuzirumbagana era buli lunaku tuyoola obusa mu nnyumba ate ku Ssande ne twoza ennyumba okukakasa nti kibeera kiyonjo.

Obusa obuggyibwa mu kiyumba tubukolamu omukka (bio gas) gwe tukozesa mu kufumba n’okwakisa amataala ekituyambye okukekkereza ssente ku masannyalaze n’okugula enku.

Ebivudde mu kukola bio gas, tubikozesa okugimusa olusuku mwe tutema emmere y’awaka ate abalimi b’oku kitundu abajja nga baagala ku busa nabo tubaguza nga mmotoka ekika kya ELF tugitunda 130,000/-.

Buli Ssande era tufuuyira ente zino okukakasa nti tezifuna nkwa ziyinza ku zirwaza kuba omusujja gw’enkwa kimu ku bisinga okutawaanya ente naddala enzungu kuba nga gwazikutte mu nnaku bbiri zokka ebeera efudde.

Kalittunsi Nnina ekibira kya kalittunsi kya yiika bbiri nga muno nninamu emiti 10,000 kuba nasimba mu mabanga mampi okumusobozesa okuwanvuwa nfune emiti emiwanvu (polo) kye naluubiriranga namusimba mu 2013.

Muno natandika okutemamu ku myaka ebiri nga natemamu emiti 6,000 olwo buli gumu ne ngutunda 1,200/- okutwaliza awamu ne kitegeeza nti nafunamu obukadde musanvu n’emitwalo abiri.

Nzinze ntemamu emiti era nsuubira okuddamu okutemamu omwaka guno emiti emirala 6,000 olwo buli gumu ngutunde 1,500/- olwo awamu mbeera nfunamu obukadde mwenda.

Nnasalawo kutunda miti sayizi ekozesebwa mu kuzimba kuba okugirinda gikule okukola enkondo z’amasannyalaze oba okusalwamu embaawo gitwala emyaka mingi ate nga wano ogenda ofunamu.

Wabula nalekawo emiti 50 egy’okusalamu embaawo era nagyo gikuze. Muno tusaawamu n’okufuuyiramu eddagala okukakasa nti omuddo tegumeraamu.

Ng’oggyeeko okufunamu ssente, okuva lwe natandika okutema kalittunsi, nkekkereza ssente ze nsaasaanya awaka kuba luli nga ngula mmotoka y’enku ku 160,000/- okutuuka 200,000/- n’ekola okumala emyezi 4-5 gyokka ne zigwaawo nga kino kitegeeza emiti mingi egyatemwanga nfune enku.

Abakozi Nnina abakozi bana nga bano mbasasula buli mwezi. Ababiri mbasasula 100,000/- ate ababiri abalala mbasasula 150,000/-.

Kuno ngattako okubasuza, okubaliisa n’okubalabirira okulala kwonna kuba basulira ddala ku faamu okwanguya emirimu kuba wano tebasobola kwebulaankanya nga kino kintadde mu bantu abaliko bye bakola okutaasa obutonde bw’ensi.

Famire Nsereko faamu eno agiddukanya ne mukyala we Harriet Nsereko kuba abaana abakulu abamu bali bweru wa ggwanga ate abalala baliko emirimu gye bakola wabula abato abakyali mu siniya bwe babeera mu luwummula beenyigira mu nzirukanya ya faamu naddala nga bakola n’abakozi emirimu egitali gimu.

Muky. Nsereko agamba nti, okuva baze lwe yatandika faamu, nneenyigira butereevu mu nzirukanya yaayo nga tewali kikolebwa nga sikitegedde okutuukira ddala ku nsaasaanya ya ssente ezifuniddwa n’enteekateeka endala zonna ez’okubaako ekitandikibwawo ekipya.

Okusoomoozebwa Ekimu ku bisinga okunsoomooza lye ddagala ly’omusujja gw’enkwa kuba gwe gusinga okubeera ogw’obulabe ate obujjanjabi bwagwo bwa buseere kuba ddoozi eggweera mu 200,000/- n’okusoba.

Nnina ebidiba by’ebyennyanja bibiri nga muno nninamu emmale kyokka nkyalina okusoomoozebwa kw’emmere y’okuliisa ebyennyanja bino bigejje kuba ngenda okubivuba nga bizitowa kiro emu yokka n’okukka wansi.

Okufuna amagezi Nneenyigira mu misomo egitegekebwa egy’enjawulo okusingira ddala DANIDA etutegekera emisomo n’okulambula faamu z’abalunzi n’abalimi abalala ne tuvaayo nga tuliko kye tuyize okusukka ku bye tubadde tumanyi.

Okuyamba ekitundu Ndi mulunzi akola nga ekyokulabirako mu Kasangati town council era abalimi n’abalunzi bangi abazze wano ne mbasomesa ennunda y’ente ey’omulembe n’abamu ne babaako kye batandikawo n’okukyuusa ku malundiro gaabwe.

Mu ngeri y’emu nze ssentebe w’abalimi mu town council ya Kasangati ne Wakiso yenna. Wano nkwatagana n’ebitongole eby’enjawulo okulaba nga tuteekawo enkola ez’enjawulo okutumbula obulimi n’obulunzi mu kitundu kyaffe.

Enteekateeka z’omu maaso Nnina enteekateeka y’okutandika okwongera omutindo ku mata kuba nsobola okufuna obungi obwetaagisa nga mpita mu kibiina ky’obwegassi.

Bwe nagenda mu Amerika nalabayo amata agasibiddwa mu bikebe kyokka lwe nagendayo byali biseera bya butiti nga tebakkiriza kulambula.

Wabula nsuubira okuddayo omwaka guno era ky’ekimu ku bye nnina okussaako omutima okulaba nga naffe tusobola okussa amata gaffe mu mikebe.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Ssematimba1 220x290

Peter Ssematimba atudde ebigezo...

Omubaka wa Busiro South Paasita Peter Sematimba atandise okukola ebigezo bye ebya S6 ku ssomero lya Minister JC...

Zab1 220x290

Muzaata alabudde abasajja abakandaaliriza...

Muzaata alabudde abasajja abakandaaliriza abakazi; Tujja kubabaggyako tubawe abeesobola

Nam1 220x290

Laba engeri Rema gye yafaananye...

Laba engeri Rema gye yafaananye nga Malaika ng'ayanjula Hamza

Nabagereka11 220x290

Okwanjula kw'omuyimbi Rema Namakula...

Okwanjula kw'omuyimbi Rema Namakula mu bifaananyi

Chile1 220x290

CHILE EGOBYE ABAZANNYI

EKIBIINA ekifuga omupiira mu Chile kigobye abazannyi 20 mu nkambi lwa kuwagira bannansi abeekalakaasa nga baagala...