TOP

Abalimi babanguddwa ku nnima ey’omulembe

By Musasi wa Bukedde

Added 19th August 2019

Abalimi babanguddwa ku nnima ey’omulembe

Jip2 703x422

Yinginiya Derrick ng’alambuza abalimi e Namulonge.

ENSANGI zino obulunzi n’obulimi bufuukidde ddala ekintu abantu abangi kye bettanira n’okukiteekako omulaka okulaba nga bakyusa embeera y’obulamu bwabwe n’okulaba nga waliwo ke bayingiza mu nsawo. Kino kiyamba okukendeeza okusaasaanya ensimbi ku byokulya ate ng’ebimu omuntu asobola okubyerimira ng’akozesa ekifo ky’alina bwe kiba kifunda.

Abalimi ab’enjawulo abaasobye mu 20 okuva e Mukono nga bulembeddwaamu omulimi Timothy Lubega baasomeseddwa era ne balambuzibwa ku ngeri gye bayinza okulunda ebyennyanja mu ngeri ey’omulembe okuva ku bidiba ebiriwo era nga mu kifo kye kimu asobola n’okulimirako ebintu ebirala naddala enva endiirwa mu nkola emanyiddwa nga Aguaponic system.

Omukugu era eyeebuuzibwako mu nteekateeka eno mu kitongele ekinoonyereza ku byobulimi (NARO) Namulonge, yinginya Derrick Okware agamba nti, ennunda y’ebyennyanja eno ate ng’osobola n’okulima ebintu ebirala ng’ennyaanya, enva endiirwa n’ebirala ejja kuyamba abalimi naddala abali mu bifo ebifunda.

Agamba nti, ebirime ng’ennyaanya, emboga n’enva endiirwa endala zirimwa nga zikozesa amazzi ge gamu n’ago agalundirwamu ebyennyanja mu nkola eya tekinologiya ow’omulembe. Ekyewuunyisa, mu nkola eno ekitali kya bulijjo ebirime bikulira ku mazzi gokka nga temuli ttaka ate ne bikula bulungi n’okusinga ebyo ebiba bisimbiddwa mu ttaka mu nkola yaffe eyaabulijjo era ebirime mu nkola eno tebyetaaga kufuuyira ddagala lyonna. “Ab’ebyobulamu batugamba nti, endwadde nnyingi ezitawanya abantu ensangi zino nga kookolo kigambibwa nti aleetebwa ebintu bye tulya ebiba bifuuyiddwa eddagala ery’obulabe eri abantu”. Okware bwe yatangazizza.

Okware agamba nti, enkola eno ekyali mpya mu ggwanga naye ng’abalimi abali mu Amerika bagikosesa era ng’eyamba abalimi okukolera mu kifo ekifunda naye ng’ekuwa ssente eziwera. Enkola eno erabika ng’ey’obuwanana naye Okware yategeezezza abalimi nti asobola okukozesa ebintu ebyangu omulimi wa Uganda n’asobola okugaggawala.

ENNUNDA Y’EBYENNYANJA

Ebyennyanja ebisobola okulundibwa omulunzi okufunamu amagoba bya bika bibiri engege n’emmale. Yategeezezza nti, engege ekulira mu myezi mwenda ekitegeeza nti mu mwaka. Olulunda omulundi gumu ate emmale yo osobola okugirunda emirundi ebiri kuba ekulira wakati w’emyezi mukaaga n’omusanvu n’eva mu kidiba. Wabula byo ebimera ebirala osigala okungula ng’onoga ssente zo.

Yasabye abalimi okwettanira ennima n’ennunda eno kubanga eyamba okutumbula ennyingiza ya ssente ate ng’okoledde mu kifo ekitono nga bw’okola n’emirimu gyo emirala.

Abantu basobola okwegatta ne batandika oluvannyuma ne bagenda nga bagaziya obulunzi n’obulimi bwabwe. Yakakasiza nti ye mwetegefu okuyamba abo bonna ababa beetaaga obuyambi bwe mu kutandika ennima eno. Dr. Godfrey Asea ono nga yakuulira ekitongole ekyinoonyereza ku bulimi (NARO) e Namulonge agamba nti, ennima eno nnungi kubanga ebyennyanja obubi bwe bifuluma ate bwe buyamba okuteeka ebirungo mu mazzi (Nitrates) ebimera okukula obulungi wadde nga temuli ttaka ate byo ebimera ne biteeka empewo eya oxygen mu mazzi eyamba ebyennyanja okukula.

Agamba nti, enkola eno bagyenyumiririzaamu era baagala ebune mu balimi bonna mu ggwanga eri omulimi ali mu kyalo n’oyo ali mu kibuga ng’asobola okutandika n’ekitono mu busobozi bwo mu kifo ky’alina era baagala ennima n’ennunda eno etandike ne mu masomero abaana bayigirizibwe okulima n’okulunda ate n’okulya enva omutali ddagala.

Agamba nti, ennima eno ezze okwanukula omulanga gwa Pulezidenti ng’ayagala abalimi ba Uganda bave mu kulima emmere eyokulya yokka wabula balime n’eyokutunda okuggyamu ssente basobole okulwanyisa obwavu mu maka. “Tumaze okukubisa obutabo obwogera ku nnunda n’ennima eno era nga tugenda kukolagana n’ebitongole ebitali bimu okumanyisa abalimi ne Bannayuganda bonna ku nkola eno”. Asea bwe yakaatirizza.

ENNIMA Y’ENNYAANYA MU BUYUMBA Otim Alfred nga mukugu mukulima yalambuza abalimi ku nnima ey’omulembe ey’ennyaanya naddala ezo ezirimwa mu biyumba ebimanyiddwa ng’ebya “Green House”. Yagambye nti, ennima eno eyamba okuziyiza obuwuka obutawaanya ennyaanya nga kiwotokwa. Osobola okulima ennyaanya ng’ozisimba mu bikebe n’oteekako ebijimusa ebyannakavundira. Ennyaanya mu nnima eno tezeetaaga kufuuyira ate nga zibala n’okugejja. Amakungula gatwala wakati w’emyezi esatu n’ena.

ENNIMA Y’EMIYEMBE E Namulonge balina n’enteekateeka gye basuubira okuyigiriza abalimi okufuna ssente mu miyembe nga gikungulwa mu sizoni ezitali zaabulijjo.

Tumanyi ng’emiyembe gikungulwa mu sizoni bbiri July-August ate ne December-January. Naye mu nnima eno omulimi asobola okukozesa ekirungo ekya “Potassium Nitrite ” okusobola okukyuka sizoni n’obaza emiyembe nga ggwe wekka ali mu katale okugeza mu April oba May n’oyoola ssente. Akulira enteekateeka eno, Dr. Gabriel Ddamulira omukugu mu kunoonyereza ku birime e Namulonge agamba nti, ensi nga India, Pakistan, Colombia, South Africa ne Ethiopia abalimi b’ensi ezo bakozesa ennima eno era nga na wano baamala dda okugigezesa ng’ejja kukola mu bitundu ebyetoolodde ennyanja Nalubaale okusinga ku bitundu ebirala. Yagambye nti, ssinga ennima y’emiyembe eno eneetandika mu Uganda abalimi bajja kugiganyulwamu era abantu bafune ssente. Yasuubizza nti amangu nga bamaze okufuna ensimbi ze beetaaga bajja kutongoza ennima eno.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Mutesa yaggulawo enkolagana ya...

Okufuuka Pulezidenti, Ssekabaka Mutesa yalondebwa Palamenti, n’amyukibwa Sir. William Wilberforce Nadiope Kajumbula...

Gira 220x290

Ssentebe bamukutte lubona ng'asinda...

Ssentebe wa LCI akwatidwa lubona ng'anyumya akaboozi k'ekikulu ne muk'omutuuze.

Muteesa1 220x290

OKUJJUKIRA SSEKABAKA MUTESA II;...

Essimu gye yankubira lwe yakisa omukono nkyagijjukira

Sisiri 220x290

Siisiri w’abakazi bamukubyemu ttooci...

ABAKUGU bazudde ng’abakazi okuyimba siisiri mu buliri kijja lwa butonde. Bagamba nti kiva ku bwagazi omukazi bw’afuna...

Ganja2 220x290

Ebintu 15 by’okola n’oganja ewa...

Edith Mukisa omukugu mu kubudaabuda abaagalana n’abafumbo akuwa ebintu 15 byoyinza okukola okusobola okuganja n'okunyweza...