TOP

Enkozesa ya yintaneeti mu Bizinensi

By Musasi Wa

Added 30th June 2015

Bingi ebiraga nti enkulaakulana ya Uganda tekyasobola kudda mabega n’akatono bw’osinziira ku maanyi g’emisingi egy’enjawulo egyegatta awamu okuleetawo enkulaakulana y’eggwanga.

Enkozesa ya yintaneeti mu Bizinensi mu Uganda n’ebibaawo nga takozeseddwa – Engeri yintaneeti gy’ekuzeemu n’okuyamba Okukulaakulanya Uganda.

Bingi ebiraga nti enkulaakulana ya Uganda tekyasobola kudda mabega n’akatono bw’osinziira ku maanyi g’emisingi egy’enjawulo egyegatta awamu okuleetawo enkulaakulana y’eggwanga.

Eggwanga ery’abantu obukadde 37 ku kawumbi akalamba n’obukadde 150 obw’abantu abali mu Africa (okusinziira ku muwendo gw’abantu bwe guyimiridde mu mwaka 2015), enkulaakulana mu Uganda ereeteddwaawo emisingi egikwataganira awamu mu bitundu eby’enjawulo eby’eggwanga ng’ewagirwa Gavumenti eriko obutafaananako bwe gwali emabega embeera y’enkulaakulana bwe yali embi mu ggwanga.

Uganda yali emanyiddwa ng’emu ku zisinga obwavu mu Africa olw’ebyenkulaakulana ebyali bikwatiddwa obubi, kati egenda edda engulu era bamusigansimbi abawera okuva ebweru batandise okugyettanira.

Emisingi egiwanirira eggwanga nga ebyobusuubuzi girina kye gikoze okuleetawo Enkulaakulana ya Uganda nga muno mwe muli ensuubulagana eyaabulijjo n’eyo eyeesigamye ku tekinologiya/yintaneeti.

Okugula n’okutunda ebyamaguzi mu Uganda nga yintaneeti tennajja
Ng’okusuubulira ku yintaneeti ku ‘bibanja’ nga Kaymu tekunnajja, omuguzi owaabulijjo mu Uganda yalina ebifo n’ebizimbe ebiwerako aw’okugula ebintu eby’ebika eby’enjawulo – ebyonooneka amangu n’ebitoonooneka.

Ebbanga si ddene bukya bantu batandika kufuna ku ssente ezeegasa okusobola okuba n’obusobozi obwetuusaako ebyetaago by’obulamu obwabulijjo naye emabega nga bagagga na balambuzi okuva ebweru be bagula mu supamaketi z’omu bibuga mu ggwanga okuli n’ekibuga ekikulu Kampala, ebintu omuli eby’okwejalabya n’ebyamaguzi ebyabulijjo gye bitundibwa gamba ng’ebyamasannyalaze, ebyokulya (ebirime), ebyokwambala n’ebirala.

Abalambuzi nga be bokka abettanira ebitundibwa ebyaffe wano gamba ng’emikeeka gy’omu Buganda, ebibbo n’obusawo obuluke, eby’okwewunda ebyekifirika ng’ebikomo, emikuufu n’ebiri ng’ebyo ebyalabibwanga nga biteereddwa ku makubo, ssaako okwettanira ebiruke n’amaduuka ku kisaawe ky’ennyonyi agatunda ebintu ebitawoozebwako musolo.

Olwo nno nga mu byalo n’obubuga obutonotono ebyamaguzi ebyonooneka amangu gye byatundibwanga awamu n’ebyetaago by’obulamu obwabulijjo gamba ng’ebyokwerongoosa n’ebizigo, ng’obutale bw’omu buulo nga be baana baliyo.

Awo ng’omuntu yeetegeka n’olukalala lwe olw’ebintu by’anaagula mu katale n’alinda olunaku lwe kanaabeerawo.

Wabula ng’okugula n’okutunda kimala obudde n’ebiseera wamu n’amaanyi kyokka nga tewali kya kukola anti nga y’engeri yokka mu biro ebyo omwalinga muyitibwa okugula n’okutunda nga tewali magezi malala.

Okujja kwa Yintaneeti
Mu bitundu bingi eby’olukalu lwa Africa omuli ne Uganda, yintaneeti y’oku ssimu eyongera okwettanirwa obutafaananako bwekiri ku yintaneeti y’oku kompyuta.

Okutwaliza awamu, yintaneeti egenze ewamba mpolampola era kibalirirwa nti abantu abasukka mu 8,500,000 be bagikozesa ekitegeeza nti bali ebitundu 23 ku kikumi eby’omuwendo gw’abantu mu ggwanga omwaka 2014 we gwatuukidde mu makkati.

Olw’obwangu mu nkozesa n’okuba nga buli w’oli otambula n’essimu, kyanguyirizzaako yintaneeti y’oku ssimu okwettanirwa mu Bannayuganda bangi abaagala okuwuliziganya ne mikwano gyabwe nga bayita ku mikutu nga Facebook ne Twitter.

Olw’omuwendo gw’abakozesa yintaneeti y’essimu mu Uganda ogweyongedde nga kivudde ku kwongera amaanyi mu kuyunga ebitundu eby’enjawulo ku mutimbagano, kyeraga lwatu nti okusaasaana kwa yintaneeti mu ggwanga kwa kweyongerera ddala n’amaanyi mu myaka egijja.

We twogerera, yintaneeti eya sipiidi eya waggulu (broadband) ku maanyi ga 3G ne 4G egenda ebuna buli wantu era abantu egenda ebakwata omubabiro naddala abo abasobola obulungi okwetuusaako ebyetaago by’obulamu obwabulijjo mu bibuga ebikula nga Kampala.

Okuyigiriza Bannayuganda ebyakompyuta naddala abaana b’amasomero kye kyandisinzeeko ssinga wabaawo amasannyalaze agamala ate n’ebizibu ebirala ne bikolwako gamba nga emiwendo okugulirwa yintaneeti egiri waggulu, bannabyabufuzi/abakulembeze obutafaayo kuzimba bikozesebwa ebya tekinologiya eby’amaanyi n’okisookera ddala eky’okutuusa kompyuta mu masomero eri abayizi okusomerako ebyakompyuta.

Mu Africa, sipiidi yintaneeti kw’esaasaanira okutuuka mu maka g’abantu ekyali wansi nnyo ng’amaka 11 gokka ku buli kikumi mu Africa ge galina yintaneeti mu nnyumba.

Obusuubuzi bw’oku yintaneeti
Ensuubulagana y’oku yintaneeti ezingiramu okugula n’okutunda ebyamaguzi n’empeereza okuyita ku mikutu gya yintaneeti y’oku ssimu ne ku kompyuta. Mu ngeri ennyangu kwe kugula n’okutunda ng’omuntu ayitira ku yintaneeti.

Mu myaka egiyise, ensuubulagala y’oku yintaneeti ebadde ezing’amizibwa lwakuba nti yintaneeti ebadde mbi era nga tennasaasaana bulungi mu Uganda bw’ogeraageranya n’amawanga ga Africa amalala.

Wandisuubidde nti omwaka 2015 we gwandituukidde, okusinziira ku kweyongera kwa yintaneeti mu ggwanga-okusingira ddala ey’oku ssimu, nga eby’ensuubulagana ku yintaneeti biri waggulu; naye ebyembi biri wansi kuba Uganda eri bubi mu kiti kino eky’enkulaakulana.

Ekitongole ky’Ebyempuliziganya mu Uganda (UCC) kikirambika ng’abali ku yintaneeti y’oku ssimu mu ggwanga (we lwatuukira nga June 2012) nga baali abantu akakadde kamu n’ekitundu ne balinnya okutuuka ku bantu obukadde buna (4) n’emitwalo 10 mu mwaka 2014 nga kino kirungiko era abakugu bateebereza nti omuwendo gugenda kweyongera mu myaka egijja.

Era mu mwaka gwe gumu ogwa 2012, abaali bakozesa yintaneeti y’oku kompyuta baali 92, 000 era omuwendo ne gulinnya okutuuka ku 106,900 mu 2014.

Bwe tufuba okwongera ku miwendo gino, yintaneeti mu byobusuubuzi egenda kweyongera okweyambisibwa mu katale n’okukula mu Africa.

Ebirina okukolwako mwe muli okulongoosa eby’ensasula n’entambuza y’ebitundibwa, emiwendo gya yintaneeti okukka, okufuula yintaneeti eyeesigika n’enteekateeka za Gavumenti ennungi.

Mu buufu bwe bumu, abantu (abagula n’abatunda) balina okusomesebwa emigaso egiri mu kugula n’okutundira ebintu ku yintaneeti, amagoba/emiganyulo egikirimu n’okubabuulira nti yintaneeti yeesigika era nnungi ekimala okukolerako bizinensi.

Okwongereza kw’ebyo, nga kati bwe waliwo abeenyigidde mu busuubuzi buno gamba nga; OLX, Dondolo, Remdak, Kaymu, Home Duuka, TakeAwayUG ne Jumia ssaako abalala bangi, era ng’ensimbi nnyingi zissiddwaamu, kyeragirawo nti ensuubulagana oba okugula n’okutundira ku yintaneeti kugenda kweyongera era kufuuke okw’omuzinzi.

Obusuubuzi bw’oku yintaneeti n’ensuubula eyaabulijjo (eteri ya yintaneeti): Kye bwongedde ku nkulaakulana ya Uganda.

Wadde okuyambibwako okuva mu mawanga g’ebweru kukendedde, enkulaakulana ya Uganda ebadde nnungiko olw’emisingi gy’enkulaakulana egyeyongedde amaanyi.

Mu lipoota eyafulumizibwa ekitongole ky’ensi yonna ekiwozi kya ssente (IMF), enkulaakulana y’eggwanga ewa essuubi era erina okweyongera ng’omwaka gw’ebyensimbi 2015-2016 tegunnaggwaako n’ebitundu 5.8 ku buli kikumi eby’ebintu ebifulumizibwa n’ebikolebwa mu ggwanga bw’oba obibaliridde mu nsimbi.

Guno omuwendo munene ku gw’ebitundu 4.5 ku buli kikumi mu mwaka gw’ebyensimbi 2013-2014.

Egimu ku misingi egivuddako enkulaakulana eno ekweyongera by’ebyobusuubuzi omuli eby’oku yintaneeti n’ebitali bya ku yintaneeti.

Bizinensi z’oku yintaneeti zikolerwa ku kompyuta oba essimu obutafaananako ne bizinensi ezaabulijjo omutali kukozesa yintaneeti y’oku kompyuta oba essimu.

Obusuubuzi obwa bulijjo buzingiramu okussaawo edduuka oba ekifo aw’okutundira, okukola ku bakasitoma maaso ku maaso, attending to shoppers face to face; okusasulirawo mu kaasi mu kifo ekyo n’obudde obwo bwennyini ekintu we kiba kiguliddwa, okusimba layini mu matundiro ne supamaketi, okussa amasa n’ebikozesebwa mu kifo awatundirwa, n’ebirala ebiteekeddwa okubaawo okusobozesa ensuubulagana okubaawo.

Wabula obutafaananako na nsuubula eyo waggulu, yo ey’oku yintaneeti teyeetaaga kusisinkana muntu maaso ku maaso okutuusa ng’ebitundibwa bimaze okuweerezebwa gye biraga.

Wano nga bituusiddwa, okugula n’okutunda we kukomekkerezebwa ng’omuguzi asisinkanye atunda.

Amaanyi n’ebiseera ebyonoonebwa mu nsuubula eri eyaabulijjo (eteri ya yintaneeti) byewalibwa mu kusuubulira ku yintaneeti sso ng’ate mmwo era mulimu n’okutuuka ku katale akagazi munda mu ggwanga n’ebweru, obusuubuzi busobola okukolebwa obudde bwonna (essaawa 24 ku lunaku lwonna olwa wiiki), enkangaga z’ebitundibwa eziwerako, obwangu mu kunoonya ebitundibwa okuyita ku mutimbagano, n’okwewala eby’okusimba layini empanvu.

Wabula abantu bangi bagamba nti ensuubula eri eyaabulijjo eteri ya yintaneeti nnungi kuba yo okwatirako ddala n’okulaba ekintu ekigulibwa okusinga lw’okozesa yintaneeti n’osigala ng’oteebereza buteebereza omutindo oba mulungi oba mubi.

Kyokka wadde ekyo kiri bwekityo, okugula n’okutundira ku yintaneeti tekubuusibwabuusibwa nti kwe kusinga obwangu era okuyinzika mu mbeera ennyanguko.

Eri abatundira ku yintaneeti, batuuka ku baguzi butereevu; emiwendo egikikola giri wansi kuba tekyetaagisa kusooka kussaawo dduuka, n’ekirala ebizibu ebiri mu kutuuka w’otundira bibabigonjoddwa.

Obusuubuzi obw’ebiti byombi (obw’oku yintaneeti n’obutali bwa yintaneeti) bulina kye bwongedde ku nkulaakulana ya Uganda mu ngeri emu oba endala, era olw’okuba ng’ebyobusuubuzi bw’oku yintaneeti mu ggwanga bikyali wansi, abakugu mu byenkulaakulana n’ebyenfuna bateebereza nti bijja kugatta kinene ku nkulaakulana y’eggwanga mu myaka mitono mu maaso kuba gwe gumu ku mikutu egiyinza okuyitibwamu okutuuka ku nkulaakulana.

Mu ngeri eyo, okwesigama ku busuubuzi bw’ebyamaguzi mu nkola enkadde kukendeezebwa kinene nnyo ate enkulaakulana esigale ng’egenda mu maaso.

Kikulu nnyo okumanya nti okweyongera mu nsuubulagana y’oku yintaneeti, bizinensi nnyingi zijja kumerukawo gamba ng’okuva ‘ebibanja’ eby’okutundirako okugeza Eye Trade tebyetaaga ssente nnyingi okutandika. Ekirala, emirimu mingi gya kutondebwawo.

Ebiseera by’Obusuubuzi bw’oku yintaneeti eby’omu maaso mu Uganda
Bannannyini bizinensi mu ggwanga (wadde si bonna) balina okutunula mu ngeri gye bakolamu era olw’obutasigalira mabega, beeyunge ku nkozesa ya yintaneeti mu busuubuzi.

Mu ngeri y’emu, abategeka okutandikawo bizinensi nabo bakubirizibwa okwegatta kun kola y’emu baganyulwe mu birungi ebiri mu kukola bizinensi nga weeyambisa yintaneeti wakati mu kuyambako eggwanga okukulaakulana.

Ng’ebisoomooza byonna eri obusuubuzi bw’oku yintaneeti bimaze okukolwako ne bivaawo, okugeza ng’enneeyunga ku yintaneeti ekyali embi, obutamanya nkozesa ya kompyuta n’ebyuma bikalimagezi n’enkola za Gavumenti ezeekiika mu kkubo lya yintaneeti; awo bizinensi y’okugula n’okutundira ku yintaneeti ejja kuba eyogerwako ng’enneetegefu okutuusa eggwanga ku biruubirirwa by’enkulaakulana yeegombese n’amawanga ga Africa amalala.

Olw’okuba obusuubuzi bw’oku yintaneeti bugenda bukula era nga n’ensimbi ez’okubusigamu zikyeyongera okujja, waliwo essuubi lya maanyi nti wajja kubaawo okusenvula okuyise mu mitendera okw’ensuubulagana evudde ku kika ky’obusuubuzi obw’edda (obutali bwa yintaneeti) okudda ku bwa yintaneeti wadde ng’era si mu bujjuvu anti kiba kyetaagisa buli kika okukwanyizibwa obulungi ne kinnaakyo enteekateeka eno ereme kubaamu bituli.

Enkozesa ya yintaneeti mu Bizinensi

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Mub1 220x290

Pulezidenti ayimirizza omusolo...

Pulezidenti ayimirizza omusolo gw’amayumba

Lip1 220x290

Beti Kamya awadde Kitaka ekiragiro...

Beti Kamya awadde Kitaka ekiragiro Lukwago n'amukontola

Kid2 220x290

Ekiri mu Toto Festival e Namboole...

Ekiri mu Toto Festival e Namboole

Man2 220x290

Norman Musinga ayogedde ku by'okwawukana...

Norman Musinga ayogedde ku by'okwawukana ne mukyala we-Oyo omukazi anneesibako

Nom8 220x290

Norman Musinga mukyala we amuwadde...

Norman Musinga mukyala we amuwadde obukwakkulizo obukambwe nga baawukana