TOP
  • Home
  • Emboozi
  • Essanyu n’amaziga ebiri mu ssente za looni

Essanyu n’amaziga ebiri mu ssente za looni

By Musasi wa Bukedde

Added 2nd February 2018

Abasinga beewola n’essuubi ery’okuleetawo enkyukakyuka ey’omuzinzi mu bulamu bwabwe kyokka ne bakomekkereza nga n’akatono ke babadde nako ate bakeggyeeko okusobola okuzisasula.

Money 703x422

Ensimbi

Bya PROSSY NABABINGE

Okulokola obudde mu bizinensi, okumaliriza ebizibu ebitali bimu n’ensonga endala ezeekuusa ku nkulaakulana bye bimu ku bintu ebisindiikiriza abantu ab’enjawulo okwettanira okwewola.

Abasinga beewola n’essuubi ery’okuleetawo enkyukakyuka ey’omuzinzi mu bulamu bwabwe kyokka ne bakomekkereza nga n’akatono ke babadde nako ate bakeggyeeko okusobola okuzisasula.

Abamu beewola mu bbanka, abalala bettanira ba mmanerenda. Kyokka ssente zino zijjirako obukwakkulizo naye tebulemesezza bantu kuzettanira. Abamu ssente za looni bazikozeemu eky’enjawulo era nga bakyogera lunye nti ennaku zino omuntu tasobola kugaggawala awatali kukozesa kwewola.

Tukuleetedde abantu abakozesezza ku looni ne kye bazikozeemu ate n’abaziggyeemu amaziga.

Mmanerenda yatunda amaka gaffe

Baker Kawuki ow’e Namugongo, omu ku balozezza ku bizibu bya looni, era anyumya:

Olw’ensonga gye saamanya, mmange yagenda ne yeewoola ssente okuva ku mmanerenda omu e Garuga ya bukadde 8 n’amusingira ekyapa ky’awaka we twali tubeera.

Ekiseera kyatuuka maama ng’alemereddwa okusasula era nga ssente zeyalina okuddizaayo mu bbanga ery’emyezi omukaaga nga ziweze obukadde 20 n’asalawo okutambula alekewo amaka mu kutya okumusiba.

Bino mbimanya luvannyuma mmanerenda ono bwe yansanga mu nyumba eno ekiro ekimu. Yantegeeza ng’enyumba bwe yali yafuuka eyiye era bwentyo ne ngifuluma.

Mu kiseera kino ennyumba yaffe mmanerenda yagiguza omuserikale omu nga ffe buli omu ali ku lulwe ne maama tetumanyi mayitire ge kuba n’essimu ze tezikyaliko.

LOONI YA SUULA BIZINENSI YANGE

Amos Mutumba ow’e Masaka naye alojja: Nneewola 2,600,000/- mu bbanka, wabula nga tebannampa ssente zino, bantegeeza nga bwe waliwo emisoso emirala egyali girina okusalibwa ku ssente zino okwali n’eza yinsuwa, bwe batyo baasalako 110,000/- ne mpeebwa 2,490,000/- era nga nalina okuzizzaayo mu bbanga lya mwaka gumu n’amagoba.

Awamu zzali zirina okuwera 3,250,000/-.

Zino nazeewola n’ekigendererwa eky’okuzeeyambisa mu bizinensi yange ey’okwokya ebyuma, wabula ssente zino olwazifuna neetikka mugugu mulala.

Bizinensi yange yatandika mpola okugwa era okukkakkana nga eyalimu obukadde 4,500,000/- mu kiseera we nneewolera esigaddemu 2,000,000/-.

Ebbanga lye bampa okusasula lyayitako era ne bankwata ne bansibira mu sitoowa zaabwe wadde ng’oluvannyuma bandeka ne ngenda.

Okumanya looni si nnyangu, mu bbanga ly’omala nga tokola, bo basigala baagala ssente zaabwe ekitegeeza nti olina okuyimiriza ebintu byonna by’obadde osaasaanyizaako ssente. Wadde namaliriza okusasula looni eyo, ndaba nga nasigadde ku zeero kubanga bizinensi yaweddewo.

Bbanka yannemesa okusasulira LOONI mu bwangu

Robert Matovu ow’e Muduuma: Ndi mukozi wa gavumenti era ng’abakozi ba bbanka emu baatutuukirira ku mulimu ne batusomesa ku bika bya looni bye balina.

Bano baatutegeeza nga bw’osobola okwewola era n’osasulira mu bbanga lya myaka 5, wabula ssinga ssente zino obeera ozifunye ng’emyaka etaano teginnaggwaayo, wali osobola okuzisasula olwo ne bakusabayo amagoba amatono agatasukka 330,000/-.

Bino bye byampugula ne nneewaayo okwewola obukadde 5 kuba ekizibu kye nalina kyali kya bukadde 10 nga nninako 5. Ssente zino twakkiriziganya nga zaakusala ku musaala gwange.

Oluvannyuma lw’emyezi 3, ssente ezaali zimpoleddwa nazifuna era bwentyo ne nzitwala ku ttabi lya bbanka yaabwe eryandi okumpi.

Ekyanneewuunyisa, ssente zino baazigaana era ne bangamba nzitwale ku ttabi lyabwe ekkulu e Kololo. Nazitwalayo wabula ne ntegeezebwa nga bwe waliwo enkyukakyuka ezaali zikoleddwa nga sisobola kuzzaayo ssente ng’ekiseera tekinnaggwaayo.

Naddayo ne ssente zange era okuva mu July wa 2016, bansala 230,000/-, simanyi na ssente mmeka ze baakeesasula wabula nasigala kutunula butunuzi.

AMAGOBA KAT ONO GANNEME SE OKU SASULA LOONI

Mathias Lukyamuzi ow’e Kibuye: Bizinensi yange yasooka n’enkyankalanako era bwentyo nayogera ne mukwano gwange eyanfunira mmanerenda omu eyampola ku ssente ez’okujongeramu.

Ono yantegeeza nti ku buli mitwalo 50 nalina okumuwa amagoba ga 70,000/- buli mwezi. Kino nakikkiriza era bwatyo yampa 1,000,000/- nga nnina okumuddiza 140,000/- buli mwezi.

Zino nno yali tazibalira kw’ezo ze yampola era nga mwattu kyali kiva gyendi okwanguya okusasula okuwona amagoba amangi ge nali nteekamu.

Nabonaabona ne ssente zino okumala ebbanga lya myezi 4 wabula nga n’ekyali kisinga okummalamu amaanyi kwe kubeera nti we natuukira okumalayo looni eno ng’ate bizinensi yange egudde.

Nneekuba mu mutima nga ndowooza nti oba nze nkozesa ssente zino obubi, era bwentyo naddayo ne nsaba 2,000,000/-.

Ku mulundi guno ssente zino bampa ekiseera kya mwaka mulamba okuzisasuliramu wabula guno gusigaddeko omwezi gumu naye ne bizinensi mwe naziteeka nga nayo esaanyewo. Ekyamazima sirina kyakukola era nga ndi mu kutya.

LOONI YA FIIZI YANSUULA MU KATTU

Wilson Muhwezi ow’e Nsambya: Nnina mutabani wange ku yunivasite e Makerere era ng’ekiseera kyatuuka fiizi ne zimbula kyokka ng’atuuse okukola ebibuuzo bye.

Olw’okuba nali mu SACCO emu ate nga nze nvunaanyizibwa ku kugaba looni, natuukirira abankulira era ne mbasaba okutoolako looni eziwerera ddala bbiri. Kino baakikkiriza era nga nalina okuteekamu amagoba ga 300,000/-.

Olw’okuba ndi mubazzi, ssente zino zannema okusasula era bwe lityo ebbanga ne liyitawo.

Naddamu ne mbatuukirira ne mbasaba looni yange bagiyimirize ereme kukula ekintu kye bakkiriza wabula ekisinga okunneeraliikiriza kwe kubeera nti ebbanga lye bampa liggwaako mu mwezi guno kyokka nga ssente zino sinnazifuna.

looni gye nassa mu bulimi enzibudde Moses Yiga ow’e Nansana: Ng’emirimu gimbuze, nagenda mu bbanka emu ne nfunayo looni ya bukadde 5 n’ekigendererwa ky’okutandika okulima wabula nga sirina ttaka, bwentyo bwe nafuna ssente zino, nalinoonya ne ndifuna e Nakasongola.

Eno nagulayo yiika z’ettaka bbiri ku bukadde 2, oluvannyuma nakwata akakadde kamu ne ngulako poloti e Nansana gye mbeera olwo obukadde obubiri bwe nali nsigazza ne nziteeka mu kulima.

Ku zino, nakwata 500,000/- ne nsaayisaako era oluvannyuma ne nsimbako kasooli ku yiika emu olwo ku yiika endala, nateekamu 300,000/- ne nsimbako ensujju.

Nasigazaawo 1,200,000/- era kuno natoolako 200,000/- okunsobozesa okutambula n’okugula eddagala ly’okufuuyira.

Ne nsigazaawo 1,000,000/-. Looni yange nali nakkirizibwa okugisasulira mu bitundu era nga ku buli kakadde akaali kampeereddwa nalina okuteekamu amagoba ga mitwalo 10.

Oluvannyuma lw’amakungula, nafunamu 9,140,000/- era ssente ezaali zimmanjibwa nazisasula mu bitundu bisatu.

Ssente endala ezaasigalawo nazizza mu nnimiro mu sizoni eyaddako awatali kuddayo kwewola.

Mu kiseera kino, nasobola n’okwezimbirawo ennyumba. Naterekanga 5,000/- olunaku okusasula looni Betty Kirabo ow’e Kawempe: Oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gyange mu kusiba enviiri, nalaga bakadde bange obwetaavu bw’okutandika okukola era bwentyo ne mbakakasa nga bwe siri mwetegefu kukozesebwa. Bampa ssente entonotono ezansobozesa okupangisaako ekifo we nkolera n’okugula ebintu by’okukozesa mu saluuni yange ebitonotono.

Oluvannyuma lw’ekiseera nalaba nga simalaako olw’ensonga nti bakasitoma bange baali beeyongedde obungi ng’ate ebintu by’okukozesa ebisinga sibirina. Nagenda mu bbanka emu era bwentyo ne nneewolayo 2,500,000/-.

Zino zansobozesa okwongera ebintu mu saluuni yange era nga ssente zino nazisasulira mu bbanga lya mwaka mulamba.

Okukakasa nga ssente zino tezimpa buzibu kusasula, nasalawo okutereka wakati we 5,000/- ne 10,000/- buli lunaku olwo bwe zaawerangawo, nga nzitwala mu bbanka. B etty Kirabo mu saluuni ye.

OMULIRO GWA PARK YARD GWANNYINGIZA MU KWEWOLA

Ebiseera ebisinga omuntu bwalemererwa okusasula looni ng’agituuse wakati, bbanka esobola okumuwa omukisa gw’okumwogerayo ku nsimbi era nga zino azeeyambisa okusasula ebbanja erisigaddeyo.

Kino nga kiwedde, omuntu ono addamu buto okusasula looni ye wadde nga ku mulundi guno ssente zazzaayo zikyuka era abeera nga eyeewoze obuto. Naye abaffe, ani afuna mu ssente zino eza top-up?

Sarah Lusoose ow’e Kawempe yagambye nti, “Nneewola obukadde 5 mu bbanka naye ekyewuunyisa kwe kubeera nti okufuna ssente zino nalina okusaasaanya n’okugulirira abakola ku kugaba looni mu bbanka eno.

Ono yambuuza ssente mmekka ze nali hhenda okumuteera ku akawunti ye era oluvannyuma lw’okukkiririzanya nsasulire wamu n’emisoso emirala okwali ssente za yinsuwa n’eza ba ‘Valuer’ abaali bampeereddwa okwekenneenya ekyapa kyange kye nali ntaddeyo ng’omusingo, yankolerako ku by’okufuna looni eno.

Nga sinnaweebwa ssente zino, bansaba ndeete nnamba ya Tin era olw’okuba nali sigirina, ku ssente ze baalina okumpa, baatoolako akakadde kalamba era ne bantegeeza nti baali baakukampa ssinga mbeera mmaze okuleeta nnamba eno era nange bwentyo bwe nakola.

Mu kiseera nga looni yange etuuse wakati, ssente zannemerera era bwentyo ne nsaba ‘Top up’.

Bampa 2,500,000/- wabula nga mu kumpa ssente zino, baalinga abansasulira ebbanja eryali lisigaddeyo olwo nze ne nzirayo buto ku 5,000,000/- ng’atasasulangako.

Oluvannyuma lw’okuweebwa ‘Top-up’, ssente ze nali nzizaayo nazo zeeyongera okuva ku 480,000/- okutuuka ku 520,000/-

MUKKAANYE KU MAGOBA NGA TONNA FUNA ‘TOP -UP’

Kelvin Kizito Kiyingi, omumyuka w’omwogezi wa bbanka ya Uganda enkulu yannyonnyodde ku ssente za ‘Top-up’: Omuntu bw’ayambibwako bbanka okusasula ebbanja n’aweebwa looni endala (Topup) natazikozesa bulungi, akomekkereza tafunyeemu era nga mu mbeera eno bbanka y’efunamu.

Kyandibadde kikulu omuntu yenna afuna ‘Top-up’ okusooka okukkiriziganya n’abakulira bbanka okulaba nti amagoba tegalinnyisibwa nnyo okuva ku g’abadde awaayo kubanga mu mbeera eno kibeera kitegeeza nti tofunamu.

ABAGABA LOONI BANSABA ENGUZI

Pascal Mbaziira ow’e Nansana: Okutuuka wendi, looni ze zinnyambyeko. Namala ebbanga nga nkola mu katale ka Park yard nga ntunda ngatto okutuuka mu mwaka gwa 2010 omuliro we gwakwatira akatale kano.

Ku mulundi guno Pulezidenti yatuwa akawumbi k’ensimbi okwekulaakulanya. Wano we natandikira okwewola mu SACCO eyali ekwasiddwa ssente ezo.

Nasooka kwewola 600,000/- era nga zino amagoba gaazo gaali matono ddala. Okwewola kwampa amaanyi okukola era bwentyo natandika okutereka ssente mu bbanka, oluvannyuma lw’akaseera, nneewola mu bbanka eno 2,500,000/- ne nsingayo ennyumba gye nali naakagula.

Naweebwa omwaka mulamba nga nnina okuzzaayo 270,000/- wabula obutakaluubirizibwa, nakakasa nga buli lunaku nterekawo 10,000/- olwo bwe zaawera emitwalo 10 nga nzitwala mu bbanka.

Kino kyannyamba okumalayo ssente zino nga n’ebbanga lyange telinnaggwaayo.

Naddamu ne nneewoola obukadde 5 era nga buno nabugatta ku bukadde 7 bwe nali nkuhhaanyizza olwo ne ngula poloti ya bukadde 12. Buli mwezi nalina okuzangayo 600,000/- okumala omwaka mulamba.

Wano we namanyira nti nalina okuyiga okwerumya okutuusa nga mmazeeyo looni. Waliwo n’ekiseera kye nasiibanga enjala ng’ate nninamu obukadde 2 wabula nga sisobola ku butoolako.

Mu kwewola, nzimbyemu bizinensi zange ez’enjawulo okuli ey’engatto n’ennyumba z’abapangisa. Bwe nneewola, nnina amateeka kwe ntambulira okutuuka nga looni eweddeyo okuli: Obutasaasaanya ssente ku bintu bye mpulira nti njagala wabula ebyo ebyetaagisa, okwetwala ng’akolera bbanka okutuusa nga looni eweddeyo.

Mu kiseera kino looni nazeesonyiwamu kubanga sirina bwetaavu bwazo naye nga sizeevuma kubanga kyonna kyendi, nkituuseeko lwa kwewola Abagaba Looni bansaba enguzi Ebiseera ebisinga omuntu bwalemererwa okusasula looni ng’agituuse wakati, bbanka esobola okumuwa omukisa gw’okumwogerayo ku nsimbi era nga zino azeeyambisa okusasula ebbanja erisigaddeyo.

Kino nga kiwedde, omuntu ono addamu buto okusasula looni ye wadde nga ku mulundi guno ssente zazzaayo zikyuka era abeera nga eyeewoze obuto.

Naye abaffe, ani afuna mu ssente zino eza top-up? Sarah Lusoose ow’e Kawempe yagambye nti, “Nneewola obukadde 5 mu bbanka naye ekyewuunyisa kwe kubeera nti okufuna ssente zino nalina okusaasaanya n’okugulirira abakola ku kugaba looni mu bbanka eno.

Ono yambuuza ssente mmekka ze nali hhenda okumuteera ku akawunti ye era oluvannyuma lw’okukkiririzanya nsasulire wamu n’emisoso emirala okwali ssente za yinsuwa n’eza ba ‘Valuer’ abaali bampeereddwa okwekenneenya ekyapa kyange kye nali ntaddeyo ng’omusingo, yankolerako ku by’okufuna looni eno.

Nga sinnaweebwa ssente zino, bansaba ndeete nnamba ya Tin era olw’okuba nali sigirina, ku ssente ze baalina okumpa, baatoolako akakadde kalamba era ne bantegeeza nti baali baakukampa ssinga mbeera mmaze okuleeta nnamba eno era nange bwentyo bwe nakola.

Mu kiseera nga looni yange etuuse wakati, ssente zannemerera era bwentyo ne nsaba ‘Top up’.

Bampa 2,500,000/- wabula nga mu kumpa ssente zino, baalinga abansasulira ebbanja eryali lisigaddeyo olwo nze ne nzirayo buto ku 5,000,000/- ng’atasasulangako. Oluvannyuma lw’okuweebwa ‘Top-up’, ssente ze nali nzizaayo nazo zeeyongera okuva ku 480,000/- okutuuka ku 520,000/-

MUKKAANYE KU MAGOBA NGA TONNA FUNA ‘TOP -UP’

Kelvin Kizito Kiyingi, omumyuka w’omwogezi wa bbanka ya Uganda enkulu yannyonnyodde ku ssente za ‘Top-up’: Omuntu bw’ayambibwako bbanka okusasula ebbanja n’aweebwa looni endala (Topup) natazikozesa bulungi, akomekkereza tafunyeemu era nga mu mbeera eno bbanka y’efunamu.

Kyandibadde kikulu omuntu yenna afuna ‘Top-up’ okusooka okukkiriziganya n’abakulira bbanka okulaba nti amagoba tegalinnyisibwa nnyo okuva ku g’abadde awaayo kubanga mu mbeera eno kibeera kitegeeza nti tofunamu.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Nant 220x290

Oluyimba ‘Tukigale’ lutabudde Carol...

Omuyimbi Carol Nantongo atabukidde Rachael Namiiro okuyimba oluyimba lwe olwa 'Tukigale' nga tamuwadde lukusa....

Dha 220x290

Embeera y’omubaka Dhamuzungu yeetaga...

Omubaka Dhamuzungu asimattuse okufiira mu kabenje k’e mmotoka, embeera ye yeetaga kusabira.

Aidslogo 220x290

Najeemera ebiragiro by’abasawo...

Asiah Tusingwire mulwadde wamukenenya. Yejjusa lwaki teyagoberera basawo kye baamugamba eky’okumira eddagala okusobola...

Muddo1 220x290

Okulunda kugatteko okulima omuddo...

Asiimwe ye nnannyini ffaamu ya Itungo Farm esan­gibwa ku kyalo Kyoga mu Wakiso ng’etudde ku yiika ssatu n’ekitundu...

Lusuku1 220x290

Endabirira y’olusuku mu biseera...

OLUVANNYUMA lw’okukozesebwa ebbanga eriwerako nga sirina kye nganyuddwaamu nabivaako ne mpangisa ekibanja ne nnima...