TOP
  • Home
  • Emboozi
  • Abaana abatwalibwa abamu batundibwa mu bayeekera

Abaana abatwalibwa abamu batundibwa mu bayeekera

By Musasi wa Bukedde

Added 3rd March 2018

Leero tukulaga abaana abaatundibwa abakyanoonyezebwa n’ekisaanye okukolebwa okukomya omuze gw’okutunda abaana.

Zungubaby1 703x422

Nakalanzi (wakati) ne muwala we Namaganda (Omuzungu gw’asitudde) atannalabika.

 EGGULO twakulaze engeri  ebibiina ebirabirira abaana  abataliiko mwasirizi ate bwe  bibaddako okubatunda. 

Leero tukulaga abaana abaatundibwa  abakyanoonyezebwa  n’ekisaanye okukolebwa  okukomya omuze gw’okutunda  abaana.       

BANGOBA KU MULIMU LWA  KUYAMBA GWE BAATUNDAKO OMWANA 

Erias Kibuuka, yali akola mu  kimu ku bitongole eby’amaanyi  ebirabirira abaana abataliiko  mwasirizi wano mu ggwanga,  yagambye yakolayo emyaka  10 ng’akola ng’omujjanjabi  ayambako abaana okwogera  n’okutambula.

Yategeezezza nti:  Olumu mu 2009, waliwo  omukazi ow’e Busunju - Mityana  eyatabuka omutwe n’asuula  omwana we omuwere Desmond  Kayongo mu kaabuyonjo, kyokka  poliisi n’emununula ne bamuleeta  mu kibiina kino okumulabiria  nga nnyina bw’awona. 

Oluvannyuma lw’emyezi nga  mwenda, omukyala yali ajjanjabiddwa  ng’awonye olwo  ne yeesitula n’abooluganda ne  bajja ku kitongole kino okuggyayo  omwana waabwe.

Wabula  omwana ono yali atundiddwa nga  ne gye buli eno tamanyiddwaako  mayitire. 

Kyankwatako nnyo ne njagala  nnyambe ku bazadde bano era  bakama bange olwamanya nti  njagala okuyamba ne bangoba  ku mulimu nga n’okunsasula  tebansasudde. 

Baagattako okutiisatiisa abantu  bonna abaali beetaba mu nteekateeka  y’okunoonya omwana.

 Olw’okuba abazadde tebaalina  ssente, ensonga baazigobako ne  tugendako ne mu kitongole ekirwanirira  eddembe ly’obuntu ekya  Human Rights Commission, naye  tebaayambibwa era n’okutuusa  kati omwana waabwe yabula. 

 amuyiga muwala wa akalanzi akyabuze Namuyiga muwala wa Nakalanzi, akyabuze.

 

ABAANA BABAGUZA ABAYEEKERA 

Ebibiina bino naddala kino  kye nalimu, baalinga batunda  abaana nga babaguza ebibiina  by’abayeekera mu Sudan ne  Nigeria n’ensi endala, abaana  bano baatwalibwanga bato ne  batendekebwa obuyeekera  bw’okwesibako bbomu nga ne  Kony yennyini yalinga agulayo  abaana ne batwalibwa mu  nkambi ye eya Kulu - Kweyo e  Sudan. 

Abamu batundibwa ne baggyibwamu  ebitundu by’omubiri  eby’omugaso omuli; ensigo,  obusomyo, emitima okugiwa  abagagga ababa bagyetaaga, eno  babawaayo ssente entonotono  wakati wa doola 4,000 ne 5,000. 

Ebibiina bino birina balooya  ne kkooti ze bakolagana nazo  ezibanguyiza ensonga awatali  kulwa ssinga wabaawo ddiiru  y’okutunda omwana, ne biba  ng’ebiyise mu mateeka. 

Karen Riley ow’ekibiina kya  Re - Unite Uganda, akola ku  nsonga z’okugatta abaana bano  ababa batundiddwa ebweru  yagambye nti, ab’ebibiina bino  ebyefuula ebirabirira abatalina  mwasirizi basinga kutwala  baana b’abakyala bannamwandu  olw’okuba babeera n’obuzibu  bwa ssente ne babalimba nti  bagenda kubayamba mu kusoma.

  Abaana bano oluusi babaggya  ku kkanisa z’ebyalo, babawandiisa  empapula ne babateesaako  emikono nga tebamanyi nti  batunda baana baabwe, ebiwandiiko  ebimu biba bijingirire. 

Ekibiina kya Gods’ Mercy  Children’s Home oluvannyuma  lwa bino okubaawo kyaggalawo  ne kati abakikulira tebamanyiddwaako  mayitire. 

Engeri ebibiina ebirabirira abatalina  mwasirizi gye bibakolamu ssente 

Carol Bankusha Shada, ‘Probation  Officer’ ow’ekibiina kya  ‘Alternative Care Initiative’  yategeezezza nti:  Waliwo ebibiina ebiri mu  mawanga ag’ebweru, ebikolagana  ne balooya baakuno, bwe  wabaawo omuntu yenna ebweru  ayagala okwola omwana, bituukirira  balooya, ne balooya ne  bagenda mu bibiina ebirabirira  abaana abatalina mwasirizi. 

Ebibiina bino bisasulwa ssente  eziwera doola 25,000 ku buli  mwana atwalibwa, ekyongera  ebibiina bino okututunuka buli  lukya okwekolera ku ssente ezo,  ate abaana bangi baweebwayo  nga baliko abantu baabwe nga  babalimbye nti batwaliddwa  kusoma. 

Ebibiina by’Abazungu bingi  n’abantu ssekinnoomu okuva mu  mawanga ag’ebweru ne wano,  abeevaamu okuwaayo kye balina  okuyamba abaana abatalina  mwasirizi, nabo bagaba ku ssente  eziwera ekireetera ebibiina bino  okweyongera okufuna ssente ne  batuuka okuleeta abaana abaliko  abantu baabwe. 

KU BIBIINA 800 EBIRI MU UGANDA  70 BYOKKA BYE BIKKIRIZIBWA 

Mu Uganda kati mulimu ebibiina  ebirabirira abaana abatalina  mwasirizi ebisukka mu 800, naye  ku bino, ebibiina 70 byokka bye  bimanyiddwa mu mateeka.  Lipooti eyaakafulumizibwa  ku by’abaana eraga nti, mu  myaka 80 mu maaso, amawanga  g’Abazungu gajja kuba tegalina  baana bato, nga batunuulidde  mawanga ga Afrika okugulayo  abaana ab’okukuza kuba bo tebaagala  kuzaala, kale twenyweze. 

Tutandise kaweefube okukubiriza  ebitongole n’abantu ssekinnoomu  abagabirira ebibiina bino  okukikomya, wabula ssente ezo  ziteekebwe mu maka, abantu  bayambibweko basobole okweyimirizaawo  balabirire abaana  baabwe, kubanga bangi babawaayo  lwa bwavu nga tebasobola  kubalabirira. 

Buli mwana ayingira mu  bibiina bino alina okubeera  n’entegeka emufulumya amaka  gano okumunoonyeza famire  mw’anaakulira ng’awezezza  emyaka esatu.

Bangi entegeka  eno tebagirina, abaana ne bakuliramu  nga tebalina gye badda  ekintu ekikyamu. 

Buli myezi esatu omwana  gy’amala mu maka agalabirira  abatalina mwasirizi,  addirira omwezi mulamba  mu nkula ye, ate abaana 80  ku 100 ababeeramu balina  abenganda abamanyiddwa. 

Twagala buli kibiina kibeere  n’enteekateeka eddamu  okugatta abaana abo ku  booluganda lwabwe. 

Ebibiina bingi  tebigoberera mateeka 

Carol Bankusha yagambye  nti: Omwana bw’atakulira  mu maka ebintu bingi mu  bulamu bwe tebiba birungi,  ekizibu ate amaka gongera  kusereba buli lukya, ekyongedde  abaana abatalina  mwasirizi okweyongera. 

Uganda buli mwaka  efuna ssente eziri mu kimu  kyakuna ekya bbiriyooni  ya doola, nga zigenda mu  bibiina bino ebirabirira  abatalina mwasirizi naye nga  bingi ku bino tebibalabirira  kubanga baagala, wabula lwa  kusasulwa.

  Mu mateeka, omuntu omu  ateekwa okulabirira omuwendo  gw’abaana 5, naye weesanga  ng’abaana abasukka mu 10 balabirirwa  omuntu omu, kitegeeza  tasobola kutuukiriza bwetaavu  bwabwe bonna, atuusa luwalo  kubanga asasulwa.

  Abaana obukadde munaana  okwetooloola ensi yonna be  babeera mu bibiina ebirabirira  abatalina mwasirizi.

Wwano mu  Uganda tuteebereza abaana  abasukka mu 50,000 okuba nti  babeera mu bibiina ebikuuma  abaana abatalina mwasirizi. 

Moses Binoga, akulira ekitongole  ekirwanyisa okukukusa  abaana mu ggwanga  yannyonnyodde nti, omulimu  gw’okulondoola ebitongole bino  gukolebwa minisitule ya Ekikula  ky’abantu.

“Twafunako ku  misango gy’okukukusa abaana  nga bayita mu bibiina bino, naye  ekyo kyaliwo mabega mu 2015  ne 2016. 

Emyaka gino tubadde tetunnafuna  kwemulugunya kwonna,  ekiraga nti wandibaawo enkyukakyuka  mu nkola y’emirimu  gyabyo. 

Twagala Bannayuganda baddemu  okweyolera abaana baabwe 

James Kaboggoza Ssembatya, eyali  amyuka kaminsona w’ensonga  z’abaana n’abavubuka mu  minisitule y’Ekikula ky’abantu,  nga kati yeebuuzibwako ku  nsonga z’abaana bwe yabadde  mu musomo gwa bannamawulire  ogwabadde ku wooteeri ya  Landmark e Muyenga okubabangula  mu ndabirira y’abaana ennungi,  ogwategekeddwa ebibiina  by’abaana ebya Transform  Alliance Africa (TAA), Child’s i Foundation ne Alternative Care  Initiatives, yagambye nti:  Abaana bangi abasuulibwa ku  makubo, baddusibwa ku poliisi  oba mu bibiina ebirabirira abatalina  mwasirizi, naye ebyo si bifo  bituufu okukulizaamu abaana,  kye tuvudde tuleeta enkola eno  eya ‘Alternative Care’ okuyamba  omwana wa Uganda okukula  obulungi. 

Ebibiina ebirabirira abaana  ebisinga bimerukawo kukola  ssente, so si kuyamba mwana  wa ggwanga era abaana bangi  kumpi ebitundu 80 ku 100 abali  mu bibiina ebyo baliko abantu  baabwe, naye babaleeta kukola  ssente ate abamu ne batundibwa  mu mawanga g’ebweru okubafunamu  ssente. 

Kati twagala Bannayuganda  bennyini beenyigire mu kulabirira  n’okukuza abaana ba Uganda  abatalina mwasirizi okusinga  okulowooleza mu kubatwala e  Bulaaya nti bafunire eyo obuyambi. 

Mudde ku nkuza y’abaana  ey’edda - Kaminsona Mondo 

Francis Mondo Kyateeka,  kaminsona w’ensonga z’abaana  n’abavubuka mu minisitule  y’Ekikula ky’abantu yagambye  nti:  Tulina etteeka erikangavvula  ebikolwa byonna ebikyamu  ebikolebwa ku baana erya; ‘The  Children (Ammendment) Act,  2016’ era tulina n’amateeka  agalambika obulungi enzirukanya  y’ebibiina bino. 

Kituufu waliwo emisango  gy’okukukusa abaana egiwera  egikolebwa ebibiina ebirabirira  abaana, naye tukubiriza Bannayuganda  okuddayo ku nkuza  y’abaana ey’Ekiddugavu. 

Edda omwana yabanga wa  kyalo, nga buli mutuuze ku  kitundu amuvunaanyizibwako  okulaba ng’akula bulungi, kale  embeera ne bwe yayonoonekanga,  oba abazadde nga bafudde,  ng’abatuuze b’ekitundu bagabana  abaana bano okubakuza era mu mawanga g’ebweru tebirina  kalungi. 

Ebiyinza okukolebwa okuyamba  abaana abatalina mwasirizi  James Kaboggoza, eyeebuuzibwako  ku nsonga z’abaana  yagambye: Bannayuganda basaanye  okugezaako emitendera  gino nga tebannawaayo baana  mu bibiina.

1 Ekisookera ddala kwe kugatta  omwana oyo ku behhanda  ze, ssinga ozuula omwana oba  mulekwa oba omwana asuuliddwa,  ekyandisoose kunoonya  bimufaako n’abantu abamulinako  akakwate basobola  okumulabirira, bwe babula  n’olyoka ozzaako ekirala.

2 Ekika: Abenganda oba  abeekika okuyamba omwana  oyo, omwana ayinza okuba  ava mu kika kya Mmamba  oli n’asalawo okumuyamba  okumukuza olw’okuba beddira  omuziro gumu.

3 Okusiiga. Eno y’enkola  ey’okuyambako okulabirira  omwana mu maka gy’atazaalwa  nga bwe banoonya bakadde  be. Ssinga omwana azuulibwa  nga taliiko babe oba  ng’asuuliddwa, tukubiriza  abantu okukozesa enkola eno,  nga poliisi bagitegeezaako  butegeeza yo n’enoonyereza,  naye omwana n’abeera mu  maka okutuusa nga bazudde  abantu be.

4 Okwola: Bannayuganda  okwenyigira mu nkola  y’okwola abaana, era abo  abaagala okwola abaana si  baakuggyibwangako ssente,  abaana basobole okukulira mu  mbeera yaabwe n’obuwangwa  bwabwe.  “Twakizudde nti, abaana  abatwalibwa mu mawanga  g’ebweru okwolebwa ate bakolebwa  ebintu ebitali bituufu,  ate abamu babaako bazadde  baabwe naye nga balimbiddwa  nti batwalibwa kusoma. Ssinga  ne Bannayuganda beenyingira  mu kwola, abaana bagenda kufuna  obulamu obulungi kuba  ya bwereere.

5 Ssinga bino byonna birema  ate ne tulyoka tugenda ku  nkola y’okwola okw’ekigwiira,  abantu okuva mu nsi endala  okutwala abaana bano okubakuza.  Ssente eziriibwa ebibiina  ebirabirira abaana twagala  ziweebwe famire zirabirire  abaana.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Grav 220x290

Mujje mbalage ekitone ly’okuyimba...

Oluvannyuma lw’emyezi ebiri ng’ali mu kutendekebwa okwa kasammeme n'okugoggola eddoboozi, Gravity Omutujju ayise...

Uni 220x290

BUKEDDE W’OLWOKUNA AKULEETEDDE...

Bobi Wine olusimbudde okuva mu Amerika, abawagizi be ne batandikirawo okujeemera poliisi. Amagye gakutte owa Flying...

Banyarwanda2 220x290

Abanyarwanda basabye Kabaka ettaka,...

ABANYARWANDA ababeera mu Uganda basabye Kabaka asiime abawe ettaka Ssekabaka Muteesa II lyeyali abawadde e Kibuye...

Fortunessentamu2 220x290

Abagwira 6 bakuvuganya ne Bannayuganda...

Laawundi y'empaka za ddigi eyoomukaaga ku kalenda ya Uganda yakwetabwaamu abagwira 6.

Courtgavelscales1024683 220x290

Kkooti zonna zaakujjukira Benedicto...

Mu 1972 abajaasi ba Amin baalumba Benedicto Kiwanuka mu ofiisi ye ku Kkooti Enkulu ne bamuwalawala mu kifo ekitaategeerekeka...