Ente zinnyambye okukendeeza ku bakozi n'okwanguya emirimu

By Herbert Musoke

NG’ABALIMI abalala batakula emitwe okunoonya engeri gye basobola okusambula, okukabala, okwetikka n’okukola emirimu emirala gyonna ku ffaamu, Benedict Zawula Lutaaya akozesa nte ze yeetendekera.

Ox1 350x210

KKAMPUNI ya VISION GROUP efulumya ne BUKEDDE, ekwataganye ne bbanka ya Dfcu, ekitebe kya Budaaki mu Uganda, kkampuni y’ennyonyi eya KLM ne Koudjis Nutrition BV, okunoonya omulimi n’omulunzi asinga mu Uganda omwaka gwa 2018 wansi w’omulamwa ‘Obulimi obukola nga bizinensi?’ Abanaavuganya mu mpaka zino mujja kutuweereza amannya gaabwe tubatuukirire tubawandiikeko buli Mmande.
 
Bya HERBERT MUSOKE
 
NG’ABALIMI abalala batakula emitwe okunoonya engeri gye basobola okusambula, okukabala, okwetikka n’okukola emirimu emirala gyonna ku ffaamu, Benedict Zawula Lutaaya akozesa nte ze yeetendekera.
 
Lutaaya omulimi era omulunzi ku kyalo Kyansuma mu ggombolola ya Buwunga e Masaka agamba nti, ng’omaze okutereeza bulungi ente we zigenda okukola omuli okuziba ebinnya, okusigulamu enkonge n’obuswa, we zikola olunaku lumu okuva ku 
ssaawa nga 1:00 ey’oku makya okutuuka ku 6:00 ez’omu ttuntu, omuntu omu alina okukolerawo wiiki ezisoba mu bbiri.
 
“Ssinga ozikozesa obeera ozimanyi bulungi, zikola omulimu munene nnyo okusinga akozesa abantu era bw’obeera n’ettaka eddene osobola okwekwata ente ne zikukolera omulimu kuba zo teziwummula ng’omuntu ate nga zisala kumukumu nga n’enkumbi
eyingira mu ttaka”, Lutaaya bw’agamba.
 
KIKA KI EKISINGA OBULUNGI?
 
Ogula ente nga ndaawo nga zikyali nto, era ffe zino twazigula 750,000/- buli emu ne tuzeetendekera, okuggyako omuntu alina tulakita y’ayinza okutuvuganya.
 
Ente zino kika kya Boran kuba zibeera n’ekifuba n’ebbango ebinene obulungi n’ennyama y’omu bulago ennene eyeewujja okugiwa akawewo ng’ekola olwo
neetekoowa mangu.
 
Ng’oggyeeko okulima, ente zino tuzikozesa okwetikka n’okutambuza ebikunguddwa
n’ebikozesebwa mu nnimiro.
 
Okugeza bwe tunoga emmwaanyi, zisobola okwetikka ensawo z’emmwaanyi embisi 10, tuzikozesa okukima amazzi ebidomola 50 omulundi gumu ate nga naawe aziragira otudde kuli.
 
ENDABIRIRA Y’ENTE EZIKOLA
 
 Ente zino zirya omuddo oguwera era ffe tuzisiba ku migwa ne zisobola okulya omuddo mu bungi bwe zeetaaga.
 
 Tuziwa ku mmere entabule ne ccacu, omunnyo n’ebirala okusobozesa emibiri gyazo okufuna amaanyi n’ebiriisa bye gwetaaga kuba gye zikoma okulya ne zikkuta,
n’okufuna amaanyi agakola.
 
 Ente zino era tuzijjanjaba n’okuzigema n’okuziwa eddagala eritta ebiwuka naddala enjoka era tuzipima, emu twagipimye ng’ezitowa kkiro 488. Teziriiko bukwakkulizo bwa maanyi ku kuzirabirira kasita zirya obulungi.
 
 Okuva mu 1998 ze tukozesa emirimu gyonna ku ffaamu yaffe nga bwe zikaddiwa nga tugula endala, kyokka olina okuzibalira kuba tolina kuzisibako bintu bisussa ttani kuba obeera ozimenya.
 
 awula ku ddyo ne mukyalawe wamu nomwana waabwe nga banoga emmwaanyi Zawula (ku ddyo) ne mukyalawe wamu n’omwana waabwe nga banoga emmwaanyi.

 

OKULIMA EMMWAANYI
 
Tulina yiika z’emmwaanyi 19 ku ttaka lya yiika 20 naye ekitundu ekirala tukikozesa okwanika, sitoowa n’ebirala.
 
Yiika emu erimu emiti 450 kuba ffe twasimba amabanga ga 10 X 10 wadde nga waliwo enkola endala eyongera ku bungi bw’emiti era nga wano buli ndokwa tugibalira ku 2,000/- wadde ng’abalala bagigulira ku 3,500/- kuba tuzeemereza. 
 
Emmwaanyi zaffe tuzirabirira mu ngeri ya njawulo, tuzisimbamu emiti, okuzitemera ensalosalo ne zikwata amazzi, okuzissaamu ebigimusa n’okuzikuuma nga teziriimu muddo ekiseera kyonna ebiziyamba okusigala nga zirabika bulungi ne mu kyeya.
 
Emmwaanyi okuzifunamu olina kutandikira ddala mu nsimba ng’osima ekinnya ekigazi, ofuna endokwa ennungi n’endiisa yaazo.
 
Ku siteegi ya bizinensi olina okuwa emmwaanyi ekigimusa ekimaze okupimibwa obulungi kuba yo emmwaanyi okuwa okusinziira ku biriisa by’efunye mu ttaka era nga kyandibadde kirungi n’onoonya ekigimusa ekikoleddwa nga kya mmwaanyi.
 
Okwekolera endokwa n’amakungula
Waliwo ekitongole okuva mu Girimaani ekyaggya kuno n’enteekateeka y’okutumbula
okulima n’omutindo gw’emmwaanyi ne kituyigiriza okwekolera endokwa era nga twafuna ekika kya CDWDRY 1-9 era nga tusalako butabi ne tubumeza nga zino tezitawaanyizibwa nnyo bulwadde buzikaza.
 
Buli yiika ng’oggyeeko akawuka akakaza emmwaanyi akatutawaanya ennaku zino, embeera y’obudde naddala ekyeya n’ebirala osobola okugifunamu ensawo 40 eza kibooko. Ssinga buli nsawo evaamu 200,000/- kitegeeza ofuna obukadde 8 mu yiika sizoni emu.
 
Omwaka oguwedde twafuna ensawo enkalu 477 nga buli nsawo yavaamu kkiro 34 eza kase era twafunamu kase kkiro 16,500 ze twatunda ku 4,700/- buli emu ne tufunamu obukadde 77, naye omwaka guno tusuubira okusingawo.
 
Okulunda embizzi
 
Lutaaya agamba nti, baatandika okulunda embizzi nga baagala okufuna ebigimusa kuba embizzi y’esinga obusa obulimu ekigimusa wabula pulojekiti eno esinga kuddukanyizibwa mukyala we Annet Sserabidde Zawula 43, era nga zino zirundirwa kumpi n’awaka.
 
Muky. Zawula agamba nti, musanyufu olw’omulimu guno kuba agukola n’okwagala.
 
“Embizzi nzaagala nga zo. Nyangu ya kuliisa kuba erya ebintu bingi bye nsobola okufuna era ne zikola bulungi ddala.
 
Okuva edda nga nnunda embizzi naye nga za mugwa wabula mu 2016, natandika okulunda embizzi nga bizinensi ng’ekirooto kyange kuweza embizzi 50 naye mu kiseera kino nninawo 20. Ku zino 6 zaawase ekitegeeza nti bwe zinaazaala nsobola okutuukiriza ekirooto kyange.
 
Ku myezi munaana mbeera ntandise okutunda era mu wiiki emu natunze embizzi 6 ku 500,000/- buli emu n’abaana 10 ku 75,000/- buli kamu nga za kika kya Large White. Ssente zino bwe nzifuna ntoolako ekitundu ne nkizza mu ffaamu kuba njagala etuuke ku mutindo ogwa waggulu nga sinnaba kwesasula.
 
Nziriisa emmere entabule obulungi n’okuziwa amazzi ekiseera kyonna, wabula nkaza omuddo ekika kya sayiregi w’amalagala nagwo gwe nziwaako era nga gukola bulungi. Ate ennyumba yaazo eyozebwa buli lunaku emirundi ebiri”, Muky. Sserabidde bw’annyonnyola.
 
Abakozi
 
Nina abakozi ba mirundi ebiri okuli abasulawo ku ffaamu bana nga bano be bakola emirimu gy’okulabirira omusiri gw’emmwaanyi omuli okufuuyira, okuttira omuddo, okutema, okusaawa, okwanika n’ebirala nga basasulwa wakati wa 120,000/- ne 170,000/-.
 
Abalala bakozi abajja mu kiseera ky’okunoga emmwaanyi nga bano basinziira ku bungi bw’emmwaanyi eziriko ku sizoni ng’ewedde nabadde n’abakozi 50 nga buli bbaafu enogebwa ya 1,000/-.
 
Famire
 
Okuva edda, ffaamu eno tugitambuza nga famire nga y’ensonga lwaki twasalawo omukyala addukanye eby’embizzi kuba azirinamu okwagala okw’enjawulo ate nga n’abaana balina obuvunaanyizibwa obw’enjawulo.
 
Kino kituyambye okukuza abaana nga bakozi kuba mu kiseera kino tulaba nga nabo balina enteekateeka y’okuyingira obutereevu mu bulimi n’obulunzi.
 uky awula ngalaga emu ku mbizzi ze balunda Muky. Zawula ng’alaga emu ku mbizzi ze balunda.

 

 
Enteekateeka z’omu maaso
 
Omulimu guno nkyagulimu nga Katonda akyampadde amaanyi, wabula nsinga kwagala kusomesa abaana bange bonna mbakwase ffaamu eno era nsiiba mbategeeza nti ssinga basoma ne bakyusa endowooza zaabwe ku nkola y’omulimu guno bajja kusobola okugukola mu ngeri ey’enjawulo bayite ffe bakadde baabwe we twakoma.
 
Twatandise okukola kaawa naye twagala okumukola mu bungi era abaana bano be nsomesa be njagala okumubeeramu n’okumutwala ku mutendera omulala.
 
Mu ngeri ey’enjawulo, njagala okutandika okufukirira emmwaanyi zange, naye tugenda kutandika n’okuzaawulamu ebitundu kuba omusiri munene.
 
Twagendako mu batunda ebyuma ebifukirira ne basaba ssente ze sisobola ne tugula pampu ng’ekuba amazzi mu buwanvu bwa miita 110 ng’esindika liita 22,000 mu ssaawa emu naye omulimu gw’okutambuza amazzi gwe muzito era nga twagala kugula ‘Rain gun’.
 
Engeri ekitundu gye kimufunyeemu
 
Tulina ekibiina ky’abalimi wadde nga tukyatandise n’okulima enva endiirwa, wabula tulina essuubi ly’okuyingira ne mu birala eby’okwekulaakulanya okulaba nga buli mmemba asobola okuva  mu mbeera gy’alimu akulaakulane.
 
Abatuuze bangi abazze ne basoma okulima emmwaanyi mu ngeri ey’enjawulo ng’abawa amagezi ag’ekikugu n’okuwa endokwa ennoongooseemu ezitatawaanyizibwa buwuka.