Omusajja yeetaaga bbanga ki okumatiza omwagalwa we

By Musasi wa Bukedde

WALI opimye ekiseera kyomala ng’oli mu kisaawe ne munno? Kino kye kintu abaagalana bangi kye babuusa amaaso bwe baba bafumiitiriza ku buwoomi obuli mu kunyumya akaboozi k’ekikulu.

Lay1 350x210

  WALI opimye ekiseera kyomala ng’oli mu kisaawe ne munno?  Kino kye kintu abaa¬galana bangi kye babuusa amaaso bwe baba bafumi¬itiriza ku buwoomi obuli mu kunyumya akaboozi k’ekikulu.  

Weesanga ng’abantu abamu abeeyita ‘kyuma kya mudaaki’ batwala ekiseera kinene, abamu bamala kitono ate ng’abandi bawunyayo buwunyi oba b’oyinza okuyita abasunzi.  

Okunoonyereza okwakolebwa ku baagalana okuva mu Penn State researchers mu 2010 kwazuula nti abaagalana abamatira obulungi basobola okutwala ekiseera kya ddakiika eziri wakati w’essatu n’omusanvu oba wakati w’eddakiika musanvu ne 13.  

Munno bw’oba omukutte bulungi, ekiseera kino kibamala buli omu okufuna kye yeetaaga mu munne nga muli mu buliri.  

Kyokka bwe mwesanga nga mmwe oluba okuyingira ekisaawe kwe kukifuluma oba nga muwunyayo buwunyi , mu kiseera ekya ddakiika emu okutuuka ku bbiri, kino kiba kiseera kitono nnyo nga tosobola kumatirizaamu munno.  

Ate bwe muyingira ekisaawe ne mumalayo eddakiika 25 ku 30 mu lugendo lumu, kiba kiseera kiwanvu nnyo ekitegeeza nti munno obeera omukooyezza nnyo, ayinza okukala, okufuna obulumi   n’okwetamwa akazannyo.  

Dr. Stephen Waniala omukugu mu kujjanjaba endwadde mu bakyala agamba nti eddakiika omuntu z’atwala okumatiza munne ebiseera ebisinga kisinziira ku ngeri gye baba beeteeseteeseemu.

Era bwe bayingira ekisaawe mu kiseera ekituufu naddala nga waliwo okwesunga, kibaleetera okumatira amangu.  

Naye ssinga mutandika akazannyo nga munno tosoose kumuteekateeka kiyinza okubatwalira ekiseera ekiwerako.  

Dr. Waniala ayongerako nti bwe mwenoonya obulungi ne mutuuka okweyaayaanira temuyinza kutwala kiseera kinene kuba n’akatikitiki akamu bwe kati kabamala okumatira.

 Naye ng’omusajja atuukiridde obulungi kiyinza kumutwalira wakati w’eddakiika ttaano okutuuka ku 10. Kubanga akaboozi gye kakoma obuwoomi, ekiseera kye mumala mu kisaawe kikendeera kuba muba n’obwagazi bungi ekibaleetera okutuuka amangu ku ntikko ne mumatira.

 Gye mukoma okulwa mu kisaawe, ekiseera kituuka obwagazi ne bubula oluusi omukazi n’akala.  Dr. Waniala ayongerako nti ekiseera omuntu ky’amala okumatiza munne oluusi kisinziira ku kika ky’omusajja, mukomole oba si mukomole.

 “Omusajja omukomole ebiseera ebisinga bwe gataba maddu, asobola okwefuga nga bw’alindako munne ne batuukira kumu mu bwengula , so ng’oluusi kino kizibuwala ku musajja atali mukomole.Kino kibaawo kubanga omutwe gw’obusajja obwakomolebwa kubaako amasannyalaze matono. Atali mukomole amasannyalaze gaba mangi era okuwangaalira mu kisaawe ateekeddwa okukozesa obukugu obw’ekitalo.  

Ate Dr. Gidale Mupalya, omukulu w’eddwaaliro lya Bulambuli Health Centre 4 agamba nti ekiseera omuntu ky’amala mu kisaawe okumatiza munne kisinziira ku myaka kuba omu¬vubuka n’omukadde tebafaanagana.

 “Abavubuka baba n’amaanyi mangi kuba emibiri giba gikyali miramu bulungi, ekibaleetera okutwala ekiseera ekiwanvuko mu kisaawe.  Naye ate agattako nti oluusi emibiri gy’abavubuka giwulira mangu amasannyalaze oluusi ekiyinza okubalemesa okuwangaalira mu kisaawe. ”

 Dr. Mupalya ayongerako nti oluusi ekiseera abaagalana kye bamala nga beesanyusa kisinziira ku ngeri gye bakwataganamu. Bwe muba muk¬watagana bulungi mujja kutuukira kumu ku ntikko.  

Ate ye Kkojja William Kisitu e Nateete agamba nti okumatiza munno obulungi abaagalana, olugendo olusooka lwandibadde lutwala wakati w’eddakiika 20 ne 25 ku musajja omutuufu.  Jjukira omusajja w’amaliramu akagoba mu lugendo olusooka omukyala w’atandikira okufunira obwagazi.  

OBUKODYO BW’OLINA  OKWESIBAKO OKUMATIZA MUNNO;

 Kisitu agamba nti omusajja yenna okumatiza munne ateekwa okuba ng’atuka ku nje, olwo n’amalamu akagoba ne bwe muba temumazeemu bbanga ddene.

 Agattako nti omusajja era alina okuba ng’amanyi okunoonya munne n’atandika okumuyaayanira. Omukazi atuuse mu mbeera eno aba mwangu okumatiza.

 SITAYIRO EZIMATIZA  OMUKAZI MULIMU:  Omukyala okuwummuza amagulu ku bibegabega by’omusajja oba mu mmanga. Eno y’emanyiddwa nga ‘V’. Eno esembeza enje n’amatira mangu.  

Ey’omukyala okutuula waggulu ne yeepimirako nayo ematiza nnyo abakazi.  Sitayiro ya 90, ng’omukazi awaniseko okugulu kumu nayo ematiza mangu omukazi kuba omusajja aba atuuka bulungi ku bisenge by’obukyala n’amatira mangu.

Ekiri ku sitayiro eno, omukazi y’aba alina okulagirira munne entambuza y’emirimu era y’ensonga lwaki yakazibwako lya ey’endagiriro.  Kisitu agamba nti ssinga abaagalana bagoberera obukodyo obwo ne bayingira ekisaawe nga bamanyi ekyokukola kibayamba okweteekateeka obulungi ne munyumirwa.