Emitendera omukazi gy'alina okuyitamu ng'anaaza sukaali

By Musasi wa Bukedde

ABAKYALA abamu oluusi bawulira bubi olw’engeri gye bawunyamu mu bitundu by’ekyama. Amazima gali nti buli mukazi alina ‘olusu’ olulwe era omwagalwa we aba alumanyi nga talulinaako buzibu. Wabula bwe weesanga mu mbeera nga ggwe kennyini owulira waliwo ekikyuseemu mu ngeri gy’owunyamu, manya nti wandibaawo obuzibu.

Naba1 350x210

ABAKYALA abamu oluusi bawulira bubi olw’engeri gye bawunyamu mu bitundu by’ekyama. Amazima gali nti buli mukazi alina ‘olusu’ olulwe era omwagalwa we aba alumanyi nga talulinaako buzibu. Wabula bwe weesanga mu mbeera nga ggwe kennyini owulira waliwo ekikyuseemu mu ngeri gy’owunyamu, manya nti wandibaawo obuzibu.

Ekimu ku bireetera ebitundu ebyo okuvaamu olusu olutuuka n’okukaluubiriza abantu abakuliraanye bwe butanaaba bulungi mu bitundu by’ekyama. Kino oyinza okukiyita eky’okusaaga naye abawala n’abakazi bangi tebatwala budde bumala kunaaba bukyala busobole okutukula obulungi.

Edith Mukisa, omukugu mu kubudaabuda abantu agamba nti waliwo ebintu bibiri ebiyamba omukazi obutavaamu lusu.

Ekisooka kwe kunaaba mu mitendera emituufu n’atukula, ate ekyokubiri kwe kukola ebintu ebirala ebikuumira ebitundu ebyo mu mbeera ennungi ne bitafuna lusu.

ENNAABA EYA BULI LUNAKU ENTUUFU:

1 Siiga sabbuuni mu kyangwe oba akagoye k’onaabisa, okozese amazzi agabuguma ng’onaaba ebifo bino. Wabula weewale okukozesa sabbuuni alimu eddagala eritta obuwuka oba ow’akawoowo kuba alina engeri gy’ataataaganya embeera y’obukyala. Ekirala manya nti obukyala bwennyini munda bweyoza bwokka, amaanyi gateeke wabweru n’ebifo ebyetooloddewo.

2 Naaba bulungi abalongo. Bano banaabe nga bw’obasika mpolampola okukakasa nga batukudde kungulu ne munda. Bw’oba obanaaza kakasa ng’obaawula bulungi okuva ku kakukufa kwe basibuka. Bw’omala, kozesa akagoye ako okunaaba akukukufa kano. Kafunyulule bulungi kubanga kalina enfunyiro oluusi ezitereka obucaafu obuba bufulumye okuva mu bukyala. Ekirala akafo ako era ssinga omukyala acamuka bulungi katuukako amazzi g’ekyama, noolwekyo olina okukanaaza obulungi kasobole okutukula.

3 Amatama g’obukyala ganaabe bulungi, ssaako ekifo ekiri wakati w’obukyala n’awafulumira omusulo. Wano tonaabawo na ssabbuuni. Naaba n’obwegendereza okutuuka bw’owulira nga watukudde. Bw’omala olwo amaanyi gateeke mu mpataanya z’ebisambi awasalira akawale.

4 Bw’omala, olwo dda ku kitundu ekiri wakati w’obukyala n’awafulumira obubi. Wano bw’omalawo olwo onaabe bulungi awafulumira obubi okwambukira ddala mu mpataanya z’akabina. Kino kye kitundu ekiteekeddwa okusembayo era bw’otandika okukinaaba, ate engalo weewale okuzizza mu bukyala.

Kino kitangira obuwuka obuyinza okubeera awafulumira obubi okudda ate mu bukyala ne bukulwaza. Ekitundu kino kitereka ekko n’obucaafu bungi noolwekyo kisseeko omwoyo ng’onaaba kitukule bulungi.

Mukisa agamba nti ssinga omuwala oba omukazi yeemanyiiza okunaaba ng’ayita mu mitendera egyo, kimuyamba okutukula n’agoba olusu lwonna. Agamba nti omukazi yandinaabye emirundi ebiri oba n’okusingawo okwewala olusu olw’engeri yonna.

Ky’ova olaba ng’abalwanirira eddembe ly’omwana omuwala bali mu kaweefube w’okukkirizisa amasomero gasseewo ebinaabiro omuwala w’anaabira wonna w’ayagalidde aleme kumalako lunaku lulamba nga tanaabyeko.

Ekirala ekireetera abakyala okuwunya gwe mubiri omunene. Bw’ofuna omubiri manya nti olina okwefaako ennyo. Abantu abanene batera okutuuyana.Bw’otuuyana entuuyo tezikala ng’otandika okuwunya. Bw’oba munene, tambula n’obupapula obumanyiddwa nga ‘wipes’. Bw’otuuyana nga weeyisaako okwewala okuvaamu olusu.

Ate waliyo bakyala abawunya olw’endwadde ze balina mu bukyala oba nnabaana. Oba abundula amazzi nga gawunya oba ng’alina endwadde z’obukaba oba endwadde nga kookolo wa nnabaana. Buli mukyala alina okumanya amazzi amalungi era n’agawunya. Bw’oba onaaba gawunyeko era laba nga langi ntuufu.

Amazzi aga kiragala, kyenvu, kitaka oba nga mulimu olusaayisaayi galina okuwunya. N’ekirala omukyala buli lw’ogenda okufuuyisa omusulo, naaba n’amazzi oba kozesa toyireti ppepa okwesiimuula. Kino kitangira amatondo g’omusulo okutonnya mu kawale ekiyinza okukawunyisa wenna n’owunya.

Ekirala omusulo ogwo bwe gukalira mu bitundu by’ekyama guleeta obuwuka obuwunyisa obukyala.

 muwala nganaaba kunaaba nototukula kye kireeta olusu lwomu mbugo Omuwala ng’anaaba. Okunaaba n’ototukula kye kireeta olusu lw’omu mbugo.

 

EBIRALA EBIKUUMA OMUKAZI OBUTAWUNYA:

1 Weesalire buli luvannyuma lw’ebbanga eggere. Omuntu yenna bw’asaakaatira kimuleetera okutuuyana n’avaamu olusu. Wabula kino olina okukikola n’obwegendereza kuba singa weesalira bubi ekifo ekyo kiyinza okumera ebisukko, oluusi ebivaamu amabwa. Kirungi bw’oba weesalira n’otoolako butoozi.

2 Bw’oba mu nsonga w eekuume ng’oli muyonjo. Kino okikola ng’okyusa paadi buli luvannyuma lw’ebbanga eggere. Ekirala buli lw’okyusa oteekeddwa okunaaba. Omusaayi ogwo buli lwe gufuluma ne guyitako empewo gufuna olusu. Kirungi n’onaaba okwewala okutandika okuwunya.

3 Weemanyiize okwambala empale ezikoleddwa mu ppamba. Ppamba ayamba ebitundu bino okussa ekitangira olusu.

4 Waliwo abakazi abafulumya amazzi amangi buli kiseera. Gano ssinga gatobya akawale k’oyambadde katandika okuwunya. Okwewala embeera eno weemanyiize okukozesa ‘panty liner’. Buno bubeera nga bu paadi obutono. Obuteeka ku kawale okukakuuma kaleme kutoba.

5 Bw’owulira nga towunya bulungi ng’ogenda kusisinkana munno mu mukwano, sooka onaabeko, okugoba olusu olwo.

EBIWANUUZIBWA KU KUNAABA OBUKYALA:

Ebintu bingi ebiwanuuzibwa ku kunaaba mu bukyala, Okugeza waliwo ebigambibwa nti ssinga omukazi atawaaza amangu ddala nga yaakava okwegatta tafuna lubuto.

Dr. Hamza Lwawuga owa Victoria Care Clinic e Nateete agamba nti obutuufu ku nsonga eno buli ebitundu 10 ku 100. “Okufuna olubuto kisinziira ku bintu bingi omuli obungi bw’enkwaso z’omusajja n’obulamu bwazo nga ky’egasse n’entambula yaazo.

Ssinga omusajja aba n’enkwaso eziri wakati w’obukadde 20 ne 150 ate nga nnamu bulungi zitambula mangu okutuuka ku ggi ly’omukyala.

Mu mbeera eno omukazi ne bw’atawaaza amangu ddala nga yaakamala okwegatta tekiziyiza kufuna lubuto.

Wabula ssinga omusajja aba n’enkwaso ntono ate n’agattako obulwadde bw’ekikaba obutera okuzinafuya, zitambula mpola era ssinga omukazi anaaba, kyangu okuzitaataaganya n’atafuna lubuto,” bw’annyonnyola.

Omukazi bw’anaaba buli kiseera awunya oba aggwaamu akawoowo?Abalala bagamba nti abakazi abatanaabanaaba baba n’emikisa mingi okuzaala, ky’ova olaba ng’ebikazi binnakifanjagala bizaala buli mwana.

Ku nsonga eno, Dr. Lwawuga agamba nti obutuufu bwakyo buli ebitundu nga 5 ku 100. Kirungi omukyala okunaaba naye ennaaba y’eyinza okuvaako obuzibu wabula si lwakuba nti anaabyeyo emirundi mingi wabula anaaba atya?

Mu butonde buli kitundu ku mubiri kyatondebwamu obuwuka oba buyite obuserikale obukikuuma. Obusirikale buno bukuuma ebbugumu, bulwanyisa obuwuka obuleeta endwadde n’okukuuma olusu lw’ekifo ekyo olw’obutonde.

Ssinga onaaba ne ssabbuuni kyangu okutta obuwuka obwo ekiyinza okuleeta olusu. Okusonsekayo olugalo ng’onaaba ogaziwa?

Dr. Luwuga agamba nti kino si kituufu. “Obukyala bwatondebwa nga bugaziwa n’okwemiima okufaananako ne ‘labbabbandi. Laasitika y’obukyala eyawukana n’eyolugoye kubanga yo tekaddiwa. Tewali lugalo lusobola kugaziya bukyala kubanga n’amaanyi g’okozesa n’olugalo matono nnyo agatasobola kukosa laasitiika n’eragaya.”

Agattako nti obukyala okugaziwa ne butaddira ddala kiyinza kuva ku mbeera ya kubusonsekamu kintu kinene nga laasitika zaabwo tezinnakula bulungi.

Okugeza ssinga omuwala asobezebwako nga muto, laasitiika ze ziyinza obutadda wabula nga tezikutuse naye nga ziweddemu amaanyi ekitali ku muntu mukulu kubanga bw’akula ziba zigumye.

Ky’ova olaba ne bw’azaala omwana, laasitiika ezo zireegulukuka naye ne zidda bulungi mu mbeera yaazo entuufu. Okutawaazisa amazzi agookya kimalamu ebbugumu obusimu ne bufa ng’omukazi takyawulira munne bwe baba mu muzannyo gw’abakulu? Dr. Harriet Kyeswa owa Hope and Faith Clinic agamba nti:

Amazzi agannyogoga ge gasinga okuba amalungi okunaaba si mu bukyala bwokka wabula n’omubiri gwonna. “Bwoba ng’oyagadde osobola okunaaza obukyala n’amazzi agabuguma nga ga kigero ddala naye nga tekirina we kimaliramu bbugumu kubanga obukyala bukuuma ebbugumu lyabwo, ekyo kya butonde.

Ne bw’onaabisa agabuguma oba agannyogoga. Laasitika z’omu bukyala tezifaanana za lugoye nti zituuka ekiseera ne zikoowa, wabula w’eyinza okugaziyira wali wamu mu kiseera ng’azaala.

Ssinga omukyala ayulika bubi, ekisenge ekyawula obukyala ku kitundu ky’emabega gy’ofulumira luyulika ne biba ng’ebitundu byegatta naye ekyo kibeerawo mu kuzaala. Kino bwe kibaawo omukyala atungibwa n’addawo bulungi. Tewali mbeera ndala egaziya bukyala ne bulebera wadde aba yeegatta buli kiseera.