TOP
  • Home
  • Ssenga
  • Omusajja by'alina okukola okufuna amaanyi g'omu kisenge

Omusajja by'alina okukola okufuna amaanyi g'omu kisenge

Added 23rd August 2016

Omusajja by’alina okukola okufuna amaanyi g’omu kisenge

 Abaagalana nga bali mumukwano

Abaagalana nga bali mumukwano

ENSANGI zino abasajja bangi ekibayisa ‘ssebo’ lwa kwambala mpale mpozzi n’okubeera n’ebitundu by’ekyama ebyekisajja, naye bwe gutuuka ku ky’okutuukiriza ennono y’amaka ηηamba okunyumya akaboozi bapipira nga beetaaga kusindika balyoke baake, sso ng’abalala yingini tekuli wadde omuliro!

Olw’amaanyi g’ekisenge okukendeera mu basajja, buli kawungeezi osanga bangi abasimbye layini mu bifo we bafumba emmamba bafunemu ku lungubanguba. Abalala banyiikira kugaaya ‘power bank’ nga guno gwe mulondo, mu kaweefube w’okwejjanjaba obutamalaako.

Embeera eno bangi baagirwanyisa ku myaka gya kikulu kyokka nga bajjajjaffe kino baakinogeranga eddagala ng’omwana yaakazaalibwa.

Era mu biseera ebyo ebizibu by’amaanyi g’ekisajja tebyaliwo nnyo nga bwe kiri olwaleero. Sarah Lukwago atabula eddagala ly’amaanyi g’ekisajja annyonnyola ebyakolebwanga edda ebyakuumanga abaana abalenzi nga njasabiggu; “ Omwana omulenzi bwe yazaalibwanga n’aweza wiiki emu ng’akalira kakutuseeko, nga bamunogera ekyogero.

Engeri gye kyategekebwangamu nga kyawukana ku ky’omuwala. Baakissangamu eddagala nga magejjo, omutereeza, mugolola, n’omusongola n’eddala nga lyonna lyakolanga ku busajja. Okwo kwe baayongerezanga eddala nga kayaayaana, kamunye, olweza n’eddala. Ekirala omwana bwe yazuukukanga ng’abakulu bafaayo okumwetegereza akasolo okulaba oba keegolola bulungi, awo nga bamanya nti mulamu.

Singa tekeegololanga bulungi nga bamunoonyeza mangu eddagala. Engeri omwana gy’afuka nayo baagissangako essira. Yalinanga okutumbiiza omusulo ekiraga nti mulamu bulungi.” Agattako nti ennaku zino abazadde ensonga ng’ezo tebakyazifaako ekiyinza okuba nga kye kireetedde abasajja b’ennaku zino okufuuka bansindikanjake.

Wabula Edith Mukisa omukugu mu kubudaabuda abantu agamba nti embeera y’ensi ekyuse ennyo y’ereetedde abasajja obutamalaako nga bali mu kisenge, so ssi butabanaaza kyogero. “ Edda omusajja yakolanga emirimu egyetaagisa amaanyi.

Omubiri gye gukoma okukola gye gukoma okufuna amaanyi omuli n’agokwegatta. Noolwekyo omubiri buli lw’otogukozesa, era tegufuna maanyi nga kye kiremesa n’okufuna ag’omu kisenge.” Mukisa agattako nti ennaku zino ebitawaanya obwongo bw’abasajja bingi omuli okunoonya ssente, emirimu gye bakola egimu gya bwongo, kuno bwe bagattako okweraliikirira bakazi baabwe okubabatwalako ne gujabagira.

“Edda nga kizibu omusajja okulowooza nti osanga maama w’abaana alina ebbali gy’ayitira ne yeevubiriza, wabula ennaku zino obwenzi mu bakazi naddala abafumbo bungi ddala. Omusajja bw’atandika okulowooza nti munne alinayo abasajja abalala be yeegatta nabo, yennyika mu mutima era kizibu okucamuka.” Ekirala ennaku zino abakazi basomeseddwa ku by’okwegatta era bamanyi omusajja asanyusa n’atasanyusa mu kisenge.

Omukazi w’edda teyafangayo ku kusanyusibwa mu kisenge, essira yalissanga ku bba kubeera musanyufu. Ekizibu nti abasajja batono abeekakasa mu nsonga z’ekisenge era bangi balowooza nti osanga abaagalwa baabwe tebabatuuka watuufu ne batanyumirwa.

Emmere abasajja gye balya omuli ensiike nayo ebamalamu amaanyi kubanga ereeta amasavu naddala mu misuwa ne galemesa omusaayi okutambula obulungi. Dr. Ismail Nkwanga owa Victoria Clinic e Nateete agamba nti waliwo ebintu ebiyamba okwongera amaanyi nga tokozesezza ddagala gamba nga okunyiikira okukola dduyiro, okusala ku sayizi, okukomya okunywa ssigala n’omwenge, kubanga ebyo bikola kinene okukendeeza amaanyi.

OBULABE BW’EDDAGALA LY’AMAANYI G’EKISAJJA:

Nkwanga agamba nti ekisookera ddala, obusajja okucamuka kiva ku musaayi kweyiwa mu bitundu bino. Kino kitegeeza nti buli lwe busituka omusaayi guba gutambula ku sipiidi ya waggulu. Eno y’ensonga lwaki bw’oba oli n’omukazi n’ocamuka, omutima gweyongera okukukuba. Singa okozesa eddagala kiba kitegeeza nti ligenda kwongeza ku nkuba y’omutima n’omusaayi gwo okudduka, ate engeri gy’oba ng’okikoledde ku ddagala, kinafuya omutima ekiyinza n’okugulwaliza ddala.

Ssinga olikozesa nga tebasoose kukukebera oba olina obulwadde bwonna obw’omutima oba puleesa wandyesanga nga likuleetedde omutima okwabika ng’oli mu kikolwa. EBIREETERA

OMUSAJJA OKUVUMBEERA:

1 Endwadde nga ssukaali ne puleesa bikosa omubiri naddala obusimu ekiremesa obusajja okucamuka.

2 Waliwo oluusi ekireetebwa embeera y’obwongo okulemwa okukwatagana n’ebitundu by’omusajja eby’ekyama. Kino oluusi kibeera ku basajja abalina obulwadde bwa kkansa w’obusajja.

3 Abasajja abasotta akagaali okumala ebbanga nabo oluusi bafuna ekizibu kino kubanga bw’aba atudde ebitundu ebyo bifuna ebbugumu eritali lya bulijjo ekyonoona naddala enkwaso. 4 Ensonga endala yeekuusa ku ntambula y’omusaayi mu mubiri. Ssinga omusaayi tegutambula bulungi okubuna omubiri gwonna ne mu busajja, kizibu okucamuka.

5 Obusajja okucamuka, omusajja alina okuyita mu mbeera y’okwesunga n’okusanyuka. Noolwekyo bw’abaako ekimutawaanya naddala mu birowoozo kizibu okuwaga obulungi.

6 Ekirala, omusajja bw’aba yaliko n’omukazi n’alemwa okucamuka, atandika okweraliikirira okuddamu okufuna ekizibu kino. Mu ngeri eno yeesanga ng’alemeddwa okucamuka. Omusajja alina ekizibu kino ayinza okwesanga nga bwe yeerootolera acamuka bulungi, wabula bw’aba n’omukazi n’alemwa.

BY’OLINA OKUKOLA OBUTAVUMBEERA:

Kendeeza omwenge ne sigala.

 Yogera bulungi n’omwagalwa wo amanye embeera gy’oyitamu.  Lya emmere ennungi naddala enda endiirwa, gonja, emmere y’omu ttaka n’ebibala, emmwaanyi ezisibwa mu matu n’ebirala.

 Weewale okulya n’okunywa ebiwoomerera ennyo wamu n’emmere erimu omunnyu omungi kuba bikosa entambula y’omusaayi mu mubiri, ate nga kino kikulu nnyo mu nsonga z’ekisenge.

 Weewale okwambala obuwale obukukwata ennyo.

Yambala obukoleddwa mu ppamba ate nga tebukukwata, okwewala okukuuma ebbugumu mu kitundu kino.

Nnywa amazzi mangi kuba gakola kinene mu kusaabulula obutwa mu mubiri.

 Nyiikira okukola dduyiro okukuuma omubiri gwo nga gukola bulungi.

 Funa otulo otumala, kiyambe omubiri gwo okuwummula obulungi n’okweddaabiriza.

ENGERI OBUSAJJA GYE BUKOLAMU:

Nkwanga agamba nti ebintu bingi ebirowoozebwa ku busajja ebitali bituufu. Ebimu ku bikwata ku nkula y’obusajja mulimu;

1 Obusajja bukolebwa obutundutundu bw’omubiri obuyitibwa ‘Cartilage’ abamu kye muyita ‘akabebenu’. Tebuliimu ggumba era okusituka kwabwo ne bukaluba ng’ekyuma omusaayi oguba gubweyiyeemu gwe gubusitula.

Omusajja bw’aba anaatera okutuuka ku ntikko omusaayi gubufulumamu, olwo enkwaso ne zitandika okufuluma okuva mu kisawo era zino we zifulumira n’omusaayi guba gubuweddemu nga bugwa.

2 Obusajja bukola okusinziira ku mbeera y’obulamu bw’omubiri. Omusajja bw’ataba mulamu bulungi tayinza kuwangaalira mu kisaawe.

mubiri. Eno y’ensonga lwaki abasajja bangi abanene mu sayizi baba n’obusajja butono, ate ne bw’aba nga bunene kizibu okucamukira ddala ne buggwaayo, nga bwe kibeera ku basajja abatono mu sayizi.

4 Buyimirira naye tebuliimu ggumba. Okuyimirira kwabwo kuva ku busuwa obubutuusaako omusaayi. Kino kitegeeza nti abantu abatera okugamba nti baamenyese obusajja, tekiba kituufu, wabula kye bayita okumenyeka kw’obusajja kutera kutuuka ku kamu ku busuwa obuli munda mu busajja.

Ssinga akamu kamenyeka, n’otofaayo kufuna bujjanjabi mu bwangu ofuna enkovu munda. Enkovu eno y’ereetera obusajja okwewetamu buli lwe busituka. 5 Sayizi y’obusajja kikulu nnyo eri omusajja, era bangi beenyooma nga balowooza nti tebawera bulungi. 6 Kisoboka okwongeza ku buwanvu bw’obusajja.

Okunoonyereza okwakolebwa mu Bungereza gye buvuddeko kwazuula nti singa omukazi yeefubirira okunuuna sswiiti wa munne kiyinza okumwongera ku buwanvu. Wabula kino bangi bakiwakanya nga bagamba nti tekikkirizika. 7 Okutayirirwa tekulina kyamanyi kye kikyusa ku busajja.

Omusajja omutayirire n’atali bonna bali kye kimu mu nsonga z’okunyumya akaboozi, mpozzi abatali batayirire bafuna mangu obwagazi okusinga abatayirire. 8 Enkwaso zirimu ekirungo ekikola amaanyi kitono.

Ebirungo ebikola enkwaso kuliko, Citric acid, amino acids, fructose, enzymes n’amazzi okusinziira ku mukugu Fisch. Enkwaso eziwera akajiiko akasena ssukaali zibalibwamu ekirungo ky’amaanyi kya bitundu 36 ku 100.

9 Obuwanvu bw’ekigere ky’omusajja tebukwatagana na sayizi ye ey’obusajja ng’abamu bwe balowooza. 10 Obusajja busobola okukyuka mu buli ludda.

Osanga alina ekigere ekiwanvu naye n’omutuukako mu kisenge nga tawera bulungi. Okunoonyereza okumu okwakolebwa yunivasite ya Stanford mu Bungereza mu 2002 kwalaga nti obusajja bufaananako seppulingi nti busobola okukyuka gy’obuzza yonna ate ne budda era kino bukikola bwe bubeera mu bukyala naddala nga mukozesa sitayiro ya misonale.

11 Okunywa sigala kitta obusajja ne bulemwa okucamuka.Kino kibaawo kuba omukka oguva mu sigala gufunza emisuwa ekiremesa omusaayi okutambula obulungi.

12 Sayizi z’obusajja zitera okwawukana okusinziira ku mawanga. Bagamba nti abasajja Abaddugavu bamanyiddwa okubeera n’obusajja obunene bw’obugeraageranya n’Abazungu.

13 Tosobola kumanya sayizi ya busajja ng’otunuulidde fulaayi y’empale y’omusajja. Bumala kucamuka bulungi n’olyoka omanya sayizi entuufu.

More From The Author

Emboozi z’omuwandiisi endala

Emboozi endala

Sheikh Mulindwa ng'asaaza Idd e Luweero.

'Gavumenti eyalayidde erwan...

Sheikh Mulindwa ku muzigiti gw'e Kasana Luweero. Ba Samuel Kanyike           DISITULIKITI Khadi wa Luweero,...

Lubega akulembedde ne Amatos ku kkooti e Makindye.

Abaali bafera paasita basin...

ABASUUBUZI b'omu Kampala basindikiddwa mu kkomera lwa kugezaako kufera Paasita ssente ezikunukkiriza mu buwumbi...

Spice Diana asiibuludde aba...

Bya Mukasa Lawrence  ABAYIMBI okuli Spice Diana ne munne Fik Femaika bavuddeyo ne baduukirira abasiraamu ku...

Abakozi ba Rock bavudde mu ...

Bya Phoebe Nabagereka Abakozi mu kampuni ya Roko e Gerenge mu town council ye Katabi bekalakasiza nga balaga...

FDC evumiridde effujjo erik...

Bya Doreen Namaggala AMYUKA ssabawandiisi w'ekibiina ki FDC, Arnold Kaija asabye bannayuganda okukomya okutiisatiisa...