Amawulire

Engeri y'okujjanjaba ekirwadde kya 'Endomentriosis" ekivaako obugumba mu bakyala

OBULWADDE bwa ‘Endometriosis’ bukyeriisa nkuuli mu bakyala n’abawala abagenda mu nsonga.  

Engeri y'okujjanjaba ekirwadde kya 'Endomentriosis" ekivaako obugumba mu bakyala
By: Bukedde Omusunsuzi, Journalist @NewVision

OBULWADDE bwa ‘Endometriosis’ bukyeriisa nkuuli mu bakyala n’abawala abagenda mu nsonga.
Grace Nagawa, akulira ‘Endomestriosis Foundation Uganda (EFU) ekibiina omwegattirwa bakyala ababulina abasukka mu 400, agamba nti, batambula mu masomero, amalwaliro n’ebifo omuli abakyala kyokka bazuula bangi abatawaanyizibwa endomestriosis.
Agamba nti, abakyala bwe bagenda mu malwaliro, babagamba kimu nti, balina yinfekisoni. Ne balyoka babapiika eddagala eritabayamba. Ate bwe kituuka mu bawala abato, abazadde n’abeng’anda babagamba nti, bagume, obulumi bujja kugenda nga batandise okuzaala, ekitali kituufu okusinziira ku bakugu.
Omusawo Connie Quandat,30, amaze n’ekirwadde kino emyaka 17. Agamba nti, ku myaka 13 yatandika okugenda mu nsonga era ng’alumizibwa nnyo n’okufukumuka omusaayi. Wiiki nnamba yagimalanga mu ‘sick bay’ ku ssomero.
“Essomero lyonna lyategeeranga nti, ndi mu nsonga. Ekirungi twalinga bawala ffekka era abamu nga bagamba nti, nneekoza,” Quandat bw’agamba. Yatuuka ekiseera nga panado takyakola. Omusawo yagattangako empiso okuweweeza obulumi.

Omukyala ng’alumizibwa.

Omukyala ng’alumizibwa.


Quandat we yamalirako siniya nga yeekyaye olw’obulumi obutasalikako. Lumu jjajjaawe yamutwala mu ddwaaliro lya Grade B Entebbe era oluvannyuma lw’okumukebera, omusawo yamugamba nti, ekimutawaanya bakiyita ‘Hormonal Imbalance’. Eddagala lye baamuwa teryamuyamba. Yagezaako ne ku ddagala ly’obutonde nga buteerere.
Naye Quandat buli lwe yabeeranga e Kampala, ng’obulumi bweyongera era ng’avaamu ebitole by’omusaayi oluvannyumakye yazuula nti, obuzibu bwavanga ku mmere gye yalyanga omwali chipusi, sooda, n’ebisiike.
Obuweerero yabufuna mu 2022 bwe yagenda mu ddwaaliro ly’abakyala e Kawempe, sikaani n’eraga nti, endometriosis yamusensera dda. Era okuva olwo obulumi abukkakkanya na dduyiro n’okwewala ebika by’emmere emu.
ENDOMETRIOSIS KYE KI?
Dr. Martin Ssematimba, omukugu mu kulongoosa endometriosis ku Crystal Medical Center agamba nti, ekirwadde kino tekiwona. Kyokka kivaako abakazi n’abawala bangi okulumizibwa ennyo nga bali mu nsonga.
Abamu bafukumuka omusaayi nga n’ogumu guva mu bitundu by’omubiri eby’enjawulo nga mu maaso, amatu ne mu kkundi. Kino kiva ku kabubi akalina okubeera munda mu nnabaana ate okukulira ebweru waayo.
Kano katambulira mu musaayi ne keekwata ku bitundu eby’enjawulo nga mu ndira, awafulumirwa, ku mawuggwe, ku maaso ne mu matu.
Ate mu bakyala abamu, akabubi kano kagenda ne keekwata ku bwongo era nga buli mukazi lw’agenda mu nsonga, azirika. Ate bwe keekwata ku mawuggweoba mu kifuba, omukazi abeera aziyira ng’ali mu nsonga.

Abantu byeboogera

Abantu byeboogera

Abakyala abalala basinduukirirwa emmeeme, okusesema, okuzimba olubuto n’okulumizibwa nga beegatta oba nga beeyamba. Waliwo n’abatawaanyizibwa mu bwongo ne batuuka n’okwekyawa.
Ebyembi, abantu bangi okuli n’abasawo, tebabumanyi olwo ne kivaako ababulina okulwawo okufuna obujjanjabi obutuufu okukkakkana nga balemeddwa n’okuzaala.
“Tetumanyi kituufu kireeta endometriosis, wabula olumu butambulira mu musaayi era ffamire ezimu zibulina,” Dr. Sematimba bw’agamba.

Ayongerako nti, omukazi yenna talina kulumizibwa ng’ali nsonga. Bwe kiba kibaddewo, obulumi tebulina kumulemesa kukola mirimu. Buli lwe busukka, genda mu sikaani abakugu bakukebere ekirwadde kya endometrioses ng’ekiwundu tekinnasamba ddagala.
Annyonnyola nti, buli lw’olwawo okufuna obujjanjabi obulwadde bufuuka bwa bbeeyi nnyo nga n’olumu okubulongoosa kuyinza okumalawo obukadde obusukka mu 20.
EMMERE NKULU MU KUJJANJABA ENDOMETRIOSIS
Dr. Joseph Muhumuza, eyakuguka mu bulwadde buno agamba nti, emmere eyamba nnyo okubukkakkanya.
Abulina alina okulya ennyo ebibala, enva endiirwa, ebijanjaalo, ebyennyanja, ennyama enjeru okugeza ey’akamyu n’emmere y’omu ttaka.
Alina okwewala ebisiike, amasavu n’ebyokulya n’okunyLwakunawa ebirimu ssukaali.
Okwewala ebirowoozo n’okukola dduyiro nabyo biyambako okukkakkanya obulumi.
EBIBALO BY’ABABULINA
Okusinziira ku kitongole ky’ebyobulamu mu nsi yonna ekya World Health Organization, abakazi abasukka mu bukadde 176 be balina obulwadde buno mu nsi yonna. Ate mu Uganda, aba Endometriosis Foundation bateebereza nti ku buli bakazi 10, musanvu babulina. Kyokka minisitule y’ebyobulamu tennakola kunoonyereza okumanya ennamba entuufu ey’ababulina